Historia ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta problemak

1.5. Foru-auzia

Forua XIX. mendera arte

Foruak tokiko edo lurraldeko lege propioak ziren, Erdi Aroan zehar Penintsula Iberikoan ezarriak. Hor biltzen dira arauak, eskubideak eta pribilegioak, nobleek, erregeek edo tokiko kontseiluek emandakoak. Errege Katolikoekin (1469-1504) Gaztelako lurraldeak eta Aragoikoak batu ziren, baita Nafarroa ere, 1516an anexionatua izango zelarik. Erresuma eta lurralde bakoitzak bere erakunde propioak, askatasunak eta lege propioak edo Foruak mantendu zituen.

Habsburgo dinastiarekin (XVI. eta XVII. mendeak) foruak baieztatu ziren, baina Ondorengotza Gerraren ondoren, Borboi etxeko lehen erregea, Felipe V.a, Oin Berriko Dekretuaren bidez kendu zituen guztiak Aragoiko Koroan, Carlos Habsburgokoaren alde gerran parte...

1.1. Independentzia Gerra eta Jose I.aren Gobernua

Independentzia Gerra (1808-1814)

Gerraren zergatiak eta arrazoiak

Carlos IV.aren ahulezia Napoleon aurrean. 1807an erregeak Fontainebleauko Ituna sinatu zuen, frantziar armadari Espainian sartzeko baimena emanez Portugal inbaditzeko. Napoleonen asmoa Iberiar Penintsula osoa konkistatzea zen.

Aranjuezko Matxinada. 1808ko martxoan, frantziar tropak Espainian sartu eta puntu estrategikoenak okupatu zituzten, eta Godoyk errege-familiaren ihesa Amerikara prestatu zuen. Erregearen semea, Fernando, bere aitaren borondatearen aurka, kleroaren eta gorteko nobleziaren babesarekin herri-matxinada zuzendu zuen, helburua Carlos IV.aren abdikazioa eta Fernando errege bihurtzea zela.

Baionako abdikazioak. Helburua...

1.1. Independentzia Gerra eta Jose I.aren gobernua: frantsestuak

Independentzia Gerra (1808-1814)

Gerraren zergatiak eta arrazoiak

1807an, Carlos IV.ak Fontainebleauko Ituna sinatu zuen, frantziar tropei Espainian sartzeko baimena emanez, Portugal inbaditzeko. Baina Napoleonen benetako asmoa Iberiar Penintsula osoa konkistatzea zen.

1808ko martxoan, Aranjuezko Matxinada gertatu zen. Godoyk errege-familiaren Amerikara ihes egitea prestatu zuen, baina kleroak eta nobleziak babestutako matxinadaren ondorioz, Carlos IV.ak abdikatu egin zuen eta Fernando VII.a errege bihurtu zen.

Hala ere, Napoleonek ez zuen Fernando VII.a onartu. 1808ko maiatzean, Baionako abdikazioetan, Carlos IV.a eta Fernando VII.a Espainiako tronuari uko egitera behartu zituen,...

Gertakariak 1.2

Gorteen deialdia (1810eko urtarrila)
Cadizko Gorteen lehen bilera (1810eko irailaren 24a)
Inprenta-askatasunaren dekretua (1810)

Jauntxo-erregimenaren abolizioa (1811)
Inkisizioaren abolizioa (1813)
1812ko Konstituzioaren aldarrikapena (1812ko martxoaren 19a)
Fernando VII.aren itzulera (1814ko martxoa)

Pertsiarren Manifestua (1814ko apirila)
Valentziako Dekretua (1814ko maiatzaren 4a)
Hirurteko Liberalaren hasiera (1820):

Gertakariak 1.3

Ostendeko Ituna (1866)
1868ko Iraultza ("La Gloriosa", iraila)

1869ko Konstituzioaren aldarrikapena

Kubako Hamar Urteko Gerraren hasiera (1868)

Prim jeneralaren erailketa (1870eko abendua)
Amadeo I.aren erregealdia eta abdikazioa (1871-1873)

Bigarren Gerra Karlistaren hasiera (1872)
Lehen Errepublikaren aldarrikapena...

Lehen Mundu Gerra (1914-1918)

Kausak

• Militarismoa: armada handitzea.
• Aliantzak: babes-hitzarmenak.
• Inperialismoa: lurralde kontrola.
• Nazionalismoa: herri harrotasuna.

Gertaera nagusien kronologia

• 1914/06/28: Franz Ferdinand hil zuten (Sarajevo).
• 1914/07/28: Austria-Hungariak Serbiari gerra deklaratu zion.
• 1914/08/01: Alemaniak Errusiari gerra deklaratu zion.
• 1914/08/03: Alemaniak Frantziari eraso egin zion.
• 1914/08/04: Erresuma Batuak Alemaniari gerra deklaratu zion.

Bandoak

• Entente Hirukoitza: Erresuma Batua, Frantzia, Errusia (gero AEB eta Italia batu ziren).
• Aliantza Hirukoitza: Alemania, Austria-Hungaria, Italia (baina gero Italia Ententearekin elkartu zen).

Faseak

1. Mugimendu-fasea (1914): Alemaniak Belgika inbaditu zuen.
2. Lubakietako gerra (1915-1917): fronteak

Trantsizio demokratikoa (1975-1982)

Trantsizio demokratikoa 1975ean hasi zen, Franco hil zenean, eta 1982 arte iraun zuen. Garai honetan, frankismoaren aurkako alderdiek (PSOE barne) boterera iritsi arte jardun zuten.

Franco hil ondoren: hiru aukera

Franco hil ondoren hiru aukera zeuden:

• Erregimenaren jarraipena (inmobilismoa).
• Erregimena erreformatzea.
• Erabateko haustura.

Franco hil eta bi egunera, Juan Carlos I.a erregea izendatu zuten eta Arias Navarro gobernu-buru.

Arias Navarro-k eta bere gobernuak inmobilismoarekin lotu ziren, eta horrek erreforma bidea itxi zuen.

Gatazka soziala eta protesta

Testuinguru horretan, lan-gatazkak, greba eta manifestazioak ugaritu ziren, askatasun eta demokrazia eskatzeko, baita amnistia orokorra ere. Gobernua eta...

Frankismoa

Frankismoa: Frankisten gerra irabazi zuenetik 1975ean hil arte Francisco Franco-ren diktadura ezarri zen. Iturri ideologiko batzuk sintetizatuz, Estatu frankistaren ezaugarriak hauek izan ziren:

• Faxismotik heredatutako ezaugarriak: totalitarismoa eta antiliberalismoa (alderdi bakarra, konstituzio eza, sindikatu askatasunik ez).
• Kaudalismoa: Franco-ren botere pertsonala guztiz nagusi zen.
• Antikomunismoa.

Nazionalkatolizismoa

Estatu konfesional katolikoa ezarri zen eta Eliza erregimenaren zutabe bihurtu zen. Erregimenak erlijioa justifikatu eta babestu zuen, eta truke gisa hezkuntzaren eta moralaren gaineko kontrola lortu zuen.

Estatuaren izaera batua eta zentralista

Autonomia erkidegoak deuseztatu ziren, Katalunia, Euskadi eta Galizia barne....

Felipe V-ek lege salikoa ezarri

1713an emakumeek ezin zuten erregearen ondorengoa izan. Karlos Maria Isidro izan zen ondorengoa 1830era arte. Fernando VII.a Kristinarekin ezkondu eta haurdun geratu zenean, 1830eko Berrespen Pragmatikoak emakumeei erregina izateko eskubidea aitortu zien.

Karlistak eta liberalak

• Karlistak: absolutismo monarkikoaren alde eta Isidroren alde.
• Liberalak: Isabelen alde, Kristina erreginaordearen agintaldian.

Fernando VII.a hil zenean, Karlistak matxinatu ziren.

Sarrera

Fernando hil zenean, Isabel adingabea zen. Erregetza Kristina erreginaordearen (1833-1840) eta Espartero jeneral erregeordearen (1840-1843) esku geratu zen.

Garai honetan finkatu ziren Espainian estatu liberalaren oinarriak. Zentralizazio politiko eta administratiboa...

Antzinako erregimenaren krisia: Cadizko Gorteak eta 1812ko Konstituzioa

Karlos IV.aren erregealdia Frantziarekiko etsaitasunarekin hasi zen. Espainiak Frantziako Iraultzaren ideiak saihesten zituen bakartze prozesu batean zegoen eta Frantziari gerra deklaratu zion. 1795ean Basileako bakearekin, Frantziak merkataritza-lehentasunak lortu zituen eta Santo Domingo uhartea bereganatu zuen. 1796an San Ildefonso ituna sinatuz, Espainia Erresuma Batuaren aurkako gerran sartu zen eta Trafalgar batailan porrot egin zuen. Madrilgo ituna eta Fontainebleauko ituna (1807) sinatu zituen Frantziarekin, Portugalen aurka joateko. Gerrak eragindako gastuengatik, Espainiako ekonomia porrot egiteko puntuan zegoen.

Karlos IV.ak Manuel Godoy bihurtu zuen lehen ministro...

Frankismoaren garapena (1939-1975)

Franco Espainiako diktadore bakarra izan zen 1939tik 1975era arte. Gerra Zibila (1936-1939) amaitu ondoren, Frankismoa sortu zen: erregimen autoritario, militar eta pertsonalista bat, isolamendu politiko, ekonomiko eta sozialarekin.

Osagai ideologikoak

Frankismoaren oinarri ideologikoak hauek izan ziren:

• Falangismoa: "FET y de las JONS" alderdia, demokraziaren aurkakoa.
• Katolizismoa: Estatua eta Eliza banaezinak, konfesionala.
• Antikomunismoa: etsaiak, kapitalisten onarpena.
• Nazionalismoa: zentralismorako joera.
• Sindikalismoa: kapitalista izan.

Gizarte-oinarriak

Erregimenak honako sektoreen laguntza izan zuen:

• Armada: Errepublikaren aurkako gerra kontrolatzeko.
• Falangea: Francoren zerbitzuan, ideiak galtzen zituen erregimen