Antzinako Erregimenaren Krisia eta II. Errepublika: Espainiako Historia Laburra

Antzinako erregimenaren krisia: Cadizko Gorteak eta 1812ko Konstituzioa

Karlos IV.aren erregealdia Frantziarekiko etsaitasunarekin hasi zen. Espainiak Frantziako Iraultzaren ideiak saihesten zituen bakartze prozesu batean zegoen eta Frantziari gerra deklaratu zion. 1795ean Basileako bakearekin, Frantziak merkataritza-lehentasunak lortu zituen eta Santo Domingo uhartea bereganatu zuen. 1796an San Ildefonso ituna sinatuz, Espainia Erresuma Batuaren aurkako gerran sartu zen eta Trafalgar batailan porrot egin zuen. Madrilgo ituna eta Fontainebleauko ituna (1807) sinatu zituen Frantziarekin, Portugalen aurka joateko. Gerrak eragindako gastuengatik, Espainiako ekonomia porrot egiteko puntuan zegoen.

Karlos IV.ak Manuel Godoy bihurtu zuen lehen ministro (1792). Harekiko mesfidantza zabaldu zen eta Aranjuezko motinean (1808) Fernando bere semeak aitaren agintea bereganatu zuen. Napoleon Bonapartek bi erregeei tronurako eskubideak uko egitera behartu zituen, tronua bere anaia Josef Bonaparteri emateko. Espainiako herria altxatu zen, baina frantsesen aldekoak, erreformak egin nahi zituztenak, erresistentzia armatuaren aurka agertu ziren. Napoleonek Baionako Estatutua egin zuen, berdintasun fiskalarekin, prentsa-askatasunarekin eta gremioak eta maiorazkoak abolituz.

Gerra independentziaren ondorioak

1808tik 1813ra, Bailengo guduan Espainiak irabazi zuen eta gerrilla taktikaren bidez lur batzuk frantsesen kontroletik kanpo geratu ziren. Gorteak Cadizen bildu ziren eta frantsesak Espainiatik joan ziren. Valençay-ko itunarekin (1813) Fernando VII. berriro errege izan zen.

Junta Zentralak, Espainia okupatuta zegoen bitartean, herrialdearen agintaritza eraman zuen eta Cadizko Gorteen deialdia egin ostean desegin zen. Gorteek erregimen zaharra suntsitu, sistema liberal bat ezarri eta 1812ko Konstituzioa onartu zuten. Berdintasun juridikoa, botere-banaketa, prentsa-askatasuna eta gremioen indargabetzea ekarri zituzten. Diputatuak liberalak, moderatuak edo absolutistak ziren. Fernando VII. itzulita, konstituzioa abolitu zuen eta liberalak salatu zituen.

Trienio liberala eta Berrezarpena

1820an Riego komandanteak konstituzioaren aldeko altxamendua egin zuen, hiru urte iraun zuena. Inkisizioa desegin zen, berdintasun fiskala ezarri, jaurerriak ezabatu eta elizaren kontrako erreformak egin ziren. 1823an San Luisko ehun mila semeen armadak Fernando VII.ari subiranotasuna itzuli zion. Riego hil zuten eta haren legeria indargabetu zen. Antzinako erregimena partzialki berrezarri zen, baina Amerikako koloniak galdu ziren eta autarkia ekonomikoa ezarri zen.

Erregeak Berrespen Pragmatikoa argitaratu zuen alaba Isabel erregina izan zedin. 1833an Fernando VII. hil zenean, emaztea Maria Kristina geratu zen koroaren erregeorde.

II. Errepublika: 1931ko Konstituzioa eta erreformak (1931-1936)

1930ean Donostiako hitzarmena sinatu zen eta militar batzuk Jacan altxatu ziren Errepublika aldarrikatzeko. Primo de Riverak Diktablanda utzi zuen. Hauteskunde munizipaletan errepublikanoak eta sozialistak irabazi zituzten eta 1931ko apirilaren 14an II. Errepublika aldarrikatu zen.

Alcalá Zamora gobernuburu izan zen eta kideak Maura, Lerroux, Azaña, Largo Caballero eta Prieto ziren. Gorte Konstituziogileak deitu ziren eta hauek 1931ko Konstituzioa egin zuten: udal-autonomia, jabego pribatuaren banaketa, Elizak irakaskuntza eta estatuaren laguntza galtzea, Jesuiten desegitea, emakumeen boto-eskubidea eta auzitegi konstituzionala ezarri ziren.

Bi urteko erreformista (1931-1933)

Azañak Eliza eta Estatua banandu zituen (dibortzioa baimenduz, laguntzak kenduz eta erlijio-ikastetxeak itxiz). Nekazaritza Erreformako Legea eman zen, armada modernoa osatu nahi zuen, eskolak sortu zituen analfabetismoari aurre egiteko eta zortzi orduko lanaldia ezarri zen. Kataluniari Nuriako Estatutua eman zitzaion. Euskal Herriak, berriz, hiru euskal lurraldeen eta Nafarroaren arteko estatutu-eztabaida bizi izan zuen.

Eskuinak CEDA alderdia sortu zuen (Gil Robles buru). Anarkistek altxamendu libertarioak sustatu zituzten (Casas Viejas kasuan adibidez), eta horrek Azañaren hondamendia ekarri zuen.

Zentroeskuineko bi urtekoa (1933-1936)

Hauteskunde berrietan eskuina irabazi zuen. CEDAk eta Lerrouxek gobernua osatu zuten, Azañaren erreformak kendu zituzten eta Sanjurjo eta beste kolpistak amnistiatu zituzten. Euskal Estatutua ez zen onartu. Talde faxistak sortu ziren (JONS eta Falange Española). 1934ko iraultza gertatu zen Katalunian eta Asturiasen; gobernuak Afrikako moroak eta legionarioak bidali zituen.

Fronte Popularra (1936)

Monarkikoek eta karlistek Bloke Nazionala osatu zuten, ezkerrekoek Fronte Popularra. Fronte Popularrak irabazi zituen hauteskundeak. Azañak gobernua osatu zuen, amnistia orokorra eman zen, Kataluniako autonomia berrezarri zen eta nekazaritza-erreforma berriro abian jarri zen. Maiatzean Azaña errepublikaren presidente izendatu zuten. Uztailean Calvo Sotelo hil zuten eta ondoren Gerra Zibila hasi zen.

II. Errepublika eta Gerra Zibila Euskal Herrian

1931ko apirilaren 14an Bigarren Errepublika aldarrikatu zen, Espainia modernizatzeko saiakera sakona. Donostiako itunak autonomia-eskubidea onartu zuen. Abertzaleek itxaropenez hartu zuten Errepublika, tradizionalistek mesfidantzaz. 1931ko udal-hauteskundeetan eta Gorte Konstituziogileetarako hauteskundeetan alderdi abertzaleek eta tradizionalistek gehiengoa lortu zuten.

EAJko alkate askok, Jose Antonio Agirre buru zela, Errepublikaren aldeko manifestua sinatu zuten. Euskal udal-ordezkariak Lizarran bildu ziren 1931n estatutu-proiektua eztabaidatzeko. Proiektuak lau probintziak biltzen zituen, eskumen zabalak eta Vatikanoarekin konkordatuak egiteko eskumena zituen. Espainiako Gorteek ez zuten onartu.

Espainiako Gobernuak bultzatutako testu berriak laikotasuna eta errepublikanismoa izan zituen. Arabak kontra bozkatu zuen erreferendumean eta proiektua ez zen onartu. 1936an Fronte Popularrak hauteskundeak irabazi zituen eta autonomia-estatutua berriro bultzatu zen. Uztailean militar faxisten estatu-kolpeak Gerra Zibila piztu zuen.

Gerra hasi zenean Euskal Herria bi eremutan banatu zen: Nafarroa eta Araba faxisten esku, Gipuzkoa eta Bizkaia errepublikanoen esku. 1936ko irailean Irun hartu zuten eta Donostia konkistatu zuten. Bizkaia konkistatzeko ahaleginak egin zituzten, Durango eta Gernika suntsituz beldurra sortzeko. 1937ko ekainean Bilbo konkistatu zuten. Uztailean abertzaleek Santoñako Itunean armak entregatu zituzten. Gerraren ondorioz, Estatutua indargabetu zen eta Eusko Jaurlaritza erbestera joan zen.

Diktadura frankistaren finkapena eta krisia

Erregimen frankista nazioartean onartu zen. Teknokratek egonkortze-plana ezarri zuten, soldatak izoztuz eta kanpo-merkataritza liberalizatuz. Garapen-planek industria bultzatu zuten, turismoa eta emigrazioa areagotuz. Hala ere, desorekak, ingurumenaren hondamena eta sistema fiskal injustua sortu ziren.

1970eko hamarkadan petrolio-krisia gertatu zen, langabezia igo eta esportazioak murriztu ziren. Gizarte industrial eta hiritarra sortu zen, emakumea lanean hasi zen eta Espainia gizarte ez-erlijiosoa bihurtu zen. Francok Juan Karlos Borboikoa izendatu zuen ondorengo. ETA sortu zen (1959) eta borroka armatua bultzatu zuen. Burgosko epaiketaren ondoren heriotza-zigorrak ezarri zitzaizkien eta mundu osoan protestak egin ziren. Franco 1975eko azaroaren 20an hil zen.

Estatu liberalaren eraikuntza eta finkapena (1833-1874)

Maria Kristina erregeorde zenean Errege Estatutua egin zen. 1837an konstituzio berria onartu zen, eta Narváez eta Esparterok elkarren aurka jardun zuten. Bergarako Hitzarmenarekin karlismoa amaitzen saiatu ziren. 1845eko konstituzio moderatuak subiranotasun partekatua ezarri zuen. 1854-1856 bitartean Biurteko progresista gertatu zen eta O'Donnell agintera iritsi zen.

1868an Iraultza Loriotsua gertatu zen eta Isabel II. erbesteratu zen. 1869ko Konstituzioak sufragio unibertsala ezarri zuen. Amadeo Savoiakoa hautatu zuten erregetzat, baina 1873an uko egin zion koroari eta Errepublika aldarrikatu zen. 1874an Serrano jeneralaren diktadura ezarri zen eta Alfontso XII. Borboitarra itzuli zen.