Euskal Foruak: XIX. mendera arteko lege propioak eta pribilegioak

1.5. Foru-auzia

Forua XIX. mendera arte

Foruak tokiko edo lurraldeko lege propioak ziren, Erdi Aroan zehar Penintsula Iberikoan ezarriak. Hor biltzen dira arauak, eskubideak eta pribilegioak, nobleek, erregeek edo tokiko kontseiluek emandakoak. Errege Katolikoekin (1469-1504) Gaztelako lurraldeak eta Aragoikoak batu ziren, baita Nafarroa ere, 1516an anexionatua izango zelarik. Erresuma eta lurralde bakoitzak bere erakunde propioak, askatasunak eta lege propioak edo Foruak mantendu zituen.

Habsburgo dinastiarekin (XVI. eta XVII. mendeak) foruak baieztatu ziren, baina Ondorengotza Gerraren ondoren, Borboi etxeko lehen erregea, Felipe V.a, Oin Berriko Dekretuaren bidez kendu zituen guztiak Aragoiko Koroan, Carlos Habsburgokoaren alde gerran parte hartu zutelako. Azken helburua erresuma zentralizatu bat ezartzea zen, Gaztelako legeen azpian, baina euskal lurraldeetako foruak mantendu ziren, gerran Felipe Borboikoaren alde egin zutelako.

Euskal Foruak

Euskal Foruak (Lege Zaharrak) ohiko eskubide edo pribilegioen bilduma bat ziren, erregeek baieztatu behar zituztenak. Foruak erabilerak edo ohiturak ziren, eta herritarrentzat mesedegarriak zirenean, lege-balioa eman eta idatziz jaso ziren.

Lurralde bakoitzaren berezitasunak

Euskal lurretan ez zegoen batasunik. Lurralde bakoitzak bere foruak zituen, bakoitzaren berezitasunak jasotzen zituztenak, eta horrek erakunde eta lege ezberdinak izatea ekarri zuen. Hori argi ikusten da izenetan: Nafarroako Erreinua, Bizkaiko Jaurerria, Gipuzkoako Probintzia edo Arabako Ermandadea. Hala ere, hainbat ezaugarri berdin zituzten.

Kaparetasun unibertsala

Erdi Aroaren amaieratik, Bizkaiak, Gipuzkoak, Arabak eta Nafarroako haran batzuek izan zuten pribilegiorik handienetako bat bertako herritarrak kaparetzat hartzea zen (familiaren jatorria frogatuz gero). Hala ere, gizartea ez zen berdintasunezkoa, inola ere.

Tronkalekotasuna

Tronkalekotasun-zuzenbidearen arabera (jaraunspen zatiezina), ondasun higiezinak seme bakar batentzat ziren, familia pobretzea galarazteko. Euskal kuraiako nekazaritza pobrea zen, eta emigrazio-herria izan zen.

Zerga salbuespena

Kaparetasun unibertsala zela medio, zerga zuzenik ez zuten ordaindu behar (provincias exentas). Erregeak emakidak eska zitzakeen, baina inoiz ez zieten ukatu.

Soldadutzatik salbuespena

Itsas armada izan ezik. Horrek garrantzia handia hartu zuen XVIII. mendean, Espainia osoan errekrutamendua hasi zenean.

Barne aduanak eta merkataritza askea

Kostan aduanak debekatu ziren, nekazaritzako produktuen eskasia zela eta. Portu frankoek merkataritza askea ahalbidetu zuten, atzerriko produktuak inportatzeko eta kontrabandoaren bidez aberasteko.

Autogobernu mugatua eta Foru Baimena

Foruek erregearen eta euskal agintarien arteko botere oreka ezartzen zuten. Foru Baimenak foruen aurkako errege legeak ez betetzea ahalbidetzen zuen.

Erakunde politiko nagusiak

Batzar Nagusiak urtean behin edo birritan biltzen ziren, legeak egiteko, zergak erabakitzeko eta aurrekontuak prestatzeko. Batzarrak bildu gabe zeudenean, Diputazioek erabakiak kontrolatzen zituzten. Denborarekin, botere handiagoa hartu eta erakunde nagusi bihurtu ziren.