Hasiera / Apunteak / Historia /

Independentzia Gerra eta Karlismoa: Espainiako Historia XIX. mendean

Historia41,71 KB

1.1. Independentzia Gerra eta Jose I.aren gobernua: frantsestuak

Independentzia Gerra (1808-1814)

Gerraren zergatiak eta arrazoiak

1807an, Carlos IV.ak Fontainebleauko Ituna sinatu zuen, frantziar tropei Espainian sartzeko baimena emanez, Portugal inbaditzeko. Baina Napoleonen benetako asmoa Iberiar Penintsula osoa konkistatzea zen.

1808ko martxoan, Aranjuezko Matxinada gertatu zen. Godoyk errege-familiaren Amerikara ihes egitea prestatu zuen, baina kleroak eta nobleziak babestutako matxinadaren ondorioz, Carlos IV.ak abdikatu egin zuen eta Fernando VII.a errege bihurtu zen.

Hala ere, Napoleonek ez zuen Fernando VII.a onartu. 1808ko maiatzean, Baionako abdikazioetan, Carlos IV.a eta Fernando VII.a Espainiako tronuari uko egitera behartu zituen, eta bere anaia Jose Bonaparte errege izendatu zuen. Maiatzaren 2an, Madrilgo herritarrak frantziar tropen aurka altxatu ziren, baina errepresioa oso gogorra izan zen. Altxamendua Espainiako beste lekuetara zabaldu zen, eta Independentzia Gerra hasi zen.

Jose I.aren gobernua eta aginte iraultzailea

Gerran zehar, bi botere paralelo egon ziren.

Erregimen bonapartista: Jose I.ak liberalismoan oinarritutako erregimen autoritarioa ezarri nahi izan zuen, Espainia modernizatzeko. Horretarako, 1808ko Baionako Konstituzioa aldarrikatu zuen, baina gerraren ondorioz erreformak ezin izan ziren bete. Jose I.aren aldekoak frantsestuak ziren: elite ilustratuko kideak, erreformen aldekoak baina neurri iraultzaile erradikalen aurkakoak. Herritar gehienek Jose I.a baztertu zuten, atzerritarra eta indarrez ezarritako erregea zelako.

Aginte iraultzailea: Erresistentzia antolatzeko, tokiko batzordeak (juntas) sortu ziren. 1808ko irailean, Batzorde Zentral Nagusia eratu zen, gerra antolatzeko eta botere-hutsunea betetzeko. 1810ean, Erregeordetza Kontseilu bihurtu zen, Fernando VII.aren izenean gobernatzeko. Cádizen ezarri zen, britainiarren laguntzari esker frantziarrek okupatu ez zuten hirian.

Gerraren faseak eta ondorioak

1808an, espainiarrek Bailéngo gudua irabazi zuten. Gero, Napoleonek armada indartu zuen, baina 1812an tropa asko Errusiara bidali behar izan zituen. Espainiako gerrillek, hala nola Espoz y Minak, eta britainiarrek, Wellingtongo dukeak gidatuta, frantziarrak garaitzen lagundu zuten. 1813an, Gasteizko eta San Martzialgo guduek frantziarren erretiratzea bultzatu zuten. Urte bereko abenduan, Valençayko Itunaren bidez, Napoleonek tronua Fernando VII.ari itzuli zion.

Gerrak milaka hildako eta hondamendi ekonomikoa eragin zituen. Gainera, monarkiaren eta Elizaren boterea indartu zen, eta frantziarrek ekarritako ideia berrien aurkako jarrera zabaldu zen. Gerra nazioartekoa izan zen, Britainia Handiak parte hartu baitzuen, eta baita gerra zibila ere, espainiarrak pentsaera desberdinen arabera banatu baitziren. Aldi berean, frantziarren aurkako erresistentziak abertzaletasuna indartu zuen.

Kronologia nagusia

  • 1788 – Karlos IV.aren erregealdia hasi zen.
  • 1793–1795 – Konbentzio Gerra.
  • 1795 – Basileako Ituna.
  • 1805 – Trafalgarko gudua.
  • 1807 – Fontainebleauko Ituna.
  • 1808ko martxoa – Aranjuezko Altxamendua; Fernando VII.a errege bihurtu zen.
  • 1808ko maiatza – Baionako abdikazioak; Jose I.a errege izendatu zuten.
  • 1808ko maiatzaren 2a – Madrilgo Altxamendua; Independentzia Gerra hasi zen.
  • 1808ko iraila – Batzorde Zentral Nagusia sortu zen.
  • 1808 – Bailéngo gudua.
  • 1810 – Erregeordetza Kontseilua sortu zen.
  • 1810eko irailaren 24a – Cadizko Gorteak bildu ziren.
  • 1812ko martxoaren 19a – Cadizko Konstituzioa (La Pepa) onartu zen.
  • 1813 – Gasteizko eta San Martzialgo batailak.
  • 1813ko abendua – Valençayko Ituna.
  • 1814 – Fernando VII.a Espainiara itzuli zen.
  • 1833 – Fernando VII.a hil zen; Isabel II.aren erregealdia eta Lehen Gerra Karlista hasi ziren.
  • 1833 – Javier de Burgosek Espainia probintziatan banatu zuen.
  • 1834 – Errege Estatutua onartu zen.
  • 1836 – La Granjako pronuntziamendua eta Mendizabalen desamortizazioa.
  • 1837 – Konstituzio berria onartu zen.
  • 1839 – Bergarako Ituna sinatu zen.
  • 1840 – Lehen Gerra Karlista amaitu zen.
  • 1840–1843 – Esparteroren erregeordetza.
  • 1841eko abuztuaren 16a – Nafarroako Foruen aldaketarako Legea.
  • 1841eko urriaren 29a – Euskal probintzietako foruei buruzko dekretua.
  • 1843 – Isabel II.a adin nagusikotzat jo zuten.
  • 1844–1854 – Hamarkada Moderatua.
  • 1844 – Guardia Zibila sortu zen eta euskal foruen zati handi bat berrezarri zen.
  • 1845 – Konstituzio moderatua onartu zen.
  • 1846–1849 – Bigarren altxamendu karlista Katalunian.
  • 1849 – Alderdi Demokrata sortu zen.
  • 1851 – Elizarekin Konkordatua sinatu zen.
  • 1854 – Vicalvarada; Biurteko Aurrerakoia hasi zen.
  • 1855 – Madozen desamortizazioa eta Burdinbideen Legea.
  • 1856 – Bankuen eta Kreditu Elkarteen legeak.
  • 1856–1863 – O'Donnell eta Batasun Liberalaren gobernu-aldia.
  • 1863–1868 – Moderatuak gobernura itzuli ziren.
  • 1866 – San Gil kuarteleko altxamendua eta Ostendeko Ituna.
  • 1868 – Iraultza Loriatsua (La Gloriosa); Isabel II.a tronutik kendu zuten.
  • 1868–1871 – Behin-behineko gobernua.
  • 1868 – Kubako Gerra hasi zen.
  • 1869 – Konstituzio demokratikoa onartu zen.
  • 1871–1873 – Amadeo I.aren erregealdia.
  • 1872–1876 – Bigarren Gerra Karlista.
  • 1873ko otsailaren 11 – Lehen Errepublika aldarrikatu zen.
  • 1874ko urtarrila – Pavía jeneralaren estatu-kolpea.
  • 1874ko abenduaren 29a – Martínez Camposen altxamendua; Alfontso XII.aren berrezarkuntza.
  • 1876ko otsaila – Bigarren Gerra Karlista amaitu zen.
  • 1876ko uztailaren 21a – Euskal foruak indargabetzeko legea.
  • 1878ko otsailaren 28a – Kontzertu Ekonomikoen Dekretua.

1807: Fontainebleauko Ituna. 1808: Aranjuezko Altxamendua, Baionako abdikazioak eta Madrilgo Altxamendua. 1812: Cadizko Konstituzioa. 1813: Gasteizko eta San Martzialgo batailak. 1833: Lehen Gerra Karlistaren hasiera. 1837: Konstituzioa. 1839: Bergarako Ituna. 1845: Konstituzioa. 1868: Iraultza Loriatsua. 1869: Konstituzio demokratikoa. 1873: Lehen Errepublika. 1874: Alfontso XII.aren berrezarkuntza. 1876: Euskal foruak indargabetzea. 1878: Kontzertu Ekonomikoak.

Iturriak eta testuinguru historikoa

B1. Iturria identifikatzea eta ezaugarritzea (1 puntu)

Maiatzaren 3ko fusilamenduak Francisco de Goya margolariak egindako margolana da. Lehen mailako iturri ikonografikoa da, garai hartako gertakari historiko bat irudikatzen duelako. 1808ko maiatzaren 3an Madrilen frantses armadak espainiar herritarrak fusilatu zituen, maiatzaren 2ko altxamenduaren ondoren. Margolanak frantsesen errepresioa eta herritarren sufrimendua erakusten ditu. Independentzia Gerraren hasierarekin lotuta dago, eta okupazio frantsesaren aurkako erresistentzia sinbolizatzen du.

B2. Testuinguru historikoa (1,5 puntu)

1808an, Espainiak krisi politiko sakona bizi zuen Karlos IV.aren erregealdian. 1807an, Fontainebleauko Itunaren bidez, Frantziako armadak Espainian sartzeko baimena lortu zuen, Portugal inbaditzeko aitzakiarekin. Hala ere, Napoleonek Espainia kontrolatu nahi zuen. 1808ko martxoan, Aranjuezko Altxamenduaren ondorioz, Karlos IV.ak abdikatu egin zuen Fernando VII.aren alde. Ondoren, Baionako abdikazioetan, Napoleonek bi erregeak boterea uztera behartu zituen eta bere anaia Jose I.a izendatu zuen errege.

1808ko maiatzaren 2an, Madrilgo herritarrak frantsesen aurka altxatu ziren. Frantses armadak altxamendua gogor zapaldu zuen, eta maiatzaren 3an hainbat herritar fusilatu zituen. Gertakari horiek Independentzia Gerraren hasiera markatu zuten (1808-1814). Espainiarrek gerrillak eta armada antolatu zituzten frantsesen aurka borrokatzeko, eta azkenean frantsesak kanporatzea lortu zuten.

B3. Independentzia Gerraren arrazoiak eta ondorioak (1,5 puntu)

Independentzia Gerraren arrazoi nagusiak Napoleonen espainiar politika eta Frantziako armadaren okupazioa izan ziren. Fontainebleauko Itunak tropa frantsesak Espainian sartzea ahalbidetu zuen, baina Napoleonek herrialdea kontrolatu eta Jose I.a tronuan jarri nahi izan zuen. Baionako abdikazioek eta frantsesen presentziak herritarren haserrea areagotu zuten, eta horrek 1808ko maiatzaren 2ko altxamendua eragin zuen.

Gerrak ondorio larriak izan zituen: biztanle asko hil ziren, ekonomia eta nekazaritza hondatu ziren, eta herrialdea suntsituta geratu zen. Aldi berean, liberalismoaren hedapena bultzatu zen, eta 1812an Cadizko Konstituzioa onartu zen. Azkenik, 1814an Fernando VII.a itzuli zen Espainiara, baina gerra ondoren absolutismoaren eta liberalismoaren arteko gatazkak jarraitu zuen.

Bergarako Besarkada eta Lehen Gerra Karlista

B1. Iturria identifikatzea eta ezaugarritzea (1 puntu)

Bergarako Besarkada lehen mailako iturri ikonografikoa da, eta 1839ko abuztuaren 31ko Bergarako Hitzarmena irudikatzen du. Marotori eta Esparterori lotutako irudia da. Lehen Gerra Karlistaren amaiera sinbolizatzen du, Isabel II.aren aldeko liberalen eta Karlos Maria Isidroren aldeko karlisten arteko adostasuna erakutsiz. Besarkadak bi armaden arteko bakea eta akordioa adierazten ditu.

B2. Testuinguru historikoa (1,5 puntu)

Fernando VII.a 1833an hil zenean, ondorengotzaren inguruko gatazka sortu zen. Isabel II.a erregina izendatu zuten, baina haren osaba Karlos Maria Isidrok ez zuen onartu. Horren ondorioz, Lehen Gerra Karlista hasi zen (1833–1840). Karlistak absolutismoaren, tradizioaren eta foruen aldekoak ziren; liberalek, berriz, Isabel II.aren erregealdia eta estatu liberalaren eraikuntza defendatzen zituzten.

Gerra zazpi urtez luzatu zen, eta 1839an Bergarako Hitzarmena sinatu zuten Espartero jeneral liberalak eta Maroto jeneral karlistak. Akordioaren bidez, Euskal Herriko frontean borrokak amaitzeko bidea ireki zen, eta Esparterok foruak errespetatzeko proposamena aztertzeko konpromisoa hartu zuen. Hala ere, gerra ez zen erabat amaitu 1840ra arte, Katalunian eta Maestrat-en borrokek jarraitu baitzuten.

B3. Lehen Gerra Karlistaren arrazoiak eta ondorioak (1,5 puntu)

Lehen Gerra Karlistaren arrazoi nagusia erregearen ondorengotzaren gatazka izan zen: Isabel II.aren aldeko liberalak eta Karlos Maria Isidroren aldeko karlistak aurrez aurre jarri ziren. Gatazkak bi eredu politiko ere enfrentatu zituen: liberalismoa eta absolutismoa. Euskal lurraldeetan, foruen defentsak garrantzi handia izan zuen.

Gerrak ondorio ekonomiko eta sozial larriak eragin zituen, eta Euskal Herriko foruen etorkizuna eztabaidagai bihurtu zen. 1839ko Bergarako Hitzarmenak borrokak amaitzeko bidea ireki zuen, baina foruen auzia ez zuen behin betiko konpondu. 1841ean Nafarroako foruak aldatu ziren, eta 1876an, Bigarren Gerra Karlistaren ondoren, euskal foruak indargabetu ziren. 1878an, Kontzertu Ekonomikoak ezarri ziren.

Karlos IV.aren erretratua eta Antzinako Erregimenaren krisia

Karlos IV.a, Francisco de Goyak margotua (1789)

B1. Iturria identifikatzea eta ezaugarritzea

Francisco de Goyak 1789an margotutako erretratu bat da. Lehen mailako iturri ikonografikoa da, garai hartako erregea irudikatzen duelako. Karlos IV.a Espainiako erregea izan zen, eta haren erregealdian Antzinako Erregimenaren krisia hasi zen. Margolanak monarkiaren boterea eta erregearen irudia erakusten ditu.

B2. Testuinguru historikoa

Karlos IV.a 1788an bihurtu zen errege. Bere erregealdian, Espainiak arazo ekonomikoak eta politikoak izan zituen. 1789an Frantziako Iraultza hasi zen, eta ideia liberalak eta absolutismoaren aurkako ideiak zabaldu ziren. Espainiako monarkiak beldurrez ikusi zuen iraultza, bere boterea arriskuan jar zezakeelako. Manuel Godoy lehen ministroak kanpo-politika zuzendu zuen, eta Espainia Frantziaren eta Britainia Handiaren arteko gatazketan sartu zen. Krisiak aurrera egin zuen 1808ra arte.

B3. Antzinako Erregimenaren krisia

Antzinako Erregimena monarkia absolutuan, gizarte estamentalean eta pribilegioetan oinarritzen zen. XVIII. mendearen amaieran, Ilustrazioaren ideiek sistema hori zalantzan jarri zuten, askatasuna, berdintasuna eta herriaren subiranotasuna defendatuz. Frantziako Iraultzak ideia horiek indartu zituen. Espainian, krisi ekonomikoek, errege-familiaren barne-gatazkek eta Napoleonen esku-hartzeak Antzinako Erregimenaren krisia areagotu zuten. Azkenean, Independentzia Gerra eta Cadizko Konstituzioa prozesu horren barruan kokatzen dira.

Napoleon eta Cadizko Konstituzioa

Napoleon Alpeak gurutzatzen (Jacques-Louis David, 1801)

B1. Iturria identifikatzea eta ezaugarritzea

Jacques-Louis Davidek 1801ean egindako margolana da. Napoleon Bonaparte Alpeak gurutzatzen agertzen da, bere boterea eta lidergo militarra goraipatzeko. Lehen mailako iturri ikonografikotzat har daiteke, Napoleonen garaian sortu zelako, baina irudia idealizatuta dago. Frantziako Iraultzaren ondorengo garaiarekin eta Napoleonen boterearen gorakadarekin lotzen da.

B2. Testuinguru historikoa

Frantziako Iraultzaren ondoren, Napoleon armadan nabarmendu zen eta 1799an estatu-kolpea eman zuen, Kontsulatua ezarriz. 1800ean, Italiako kanpainan, Alpeak zeharkatu zituen Austriaren aurka borrokatzeko. Marengoko garaipenak haren boterea sendotu zuen. 1804an, Frantziako enperadore izendatu zuten.

B3. Napoleonen politika eta ondorioak

Napoleonek Frantziako Iraultzaren zenbait erreforma mantendu zituen, hala nola legearen aurreko berdintasuna, baina botere autoritarioa ezarri zuen. Administrazioa zentralizatu zuen eta Napoleonen Kodea sortu zuen. Europako lurralde asko konkistatu zituen, eta haren inbasioek erresistentzia nazionalista piztu zuten. Espainian, 1808ko inbasioak Independentzia Gerra eragin zuen.

Sargentuek erregeari Cadizko Konstituzioa onartzeko exijitzen

B1. Iturria identifikatzea eta ezaugarritzea

Irudiak militar batzuk erregeari Cadizko Konstituzioa onartzeko eskatzen agertzen ditu. Lehen mailako iturri ikonografikotzat jo behar den ala ez, irudiaren sorrera-data eta egilea ezagutu behar dira; datu horiek ez dira ematen. Edukiari dagokionez, absolutismoaren eta liberalismoaren arteko gatazka erakusten du. 1820ko iraultza liberalarekin lotzen da.

B2. Testuinguru historikoa

1814an, Fernando VII.a Espainiara itzuli zenean, Cadizko Konstituzioa indargabetu zuen eta absolutismoa berrezarri zuen. Liberalak jazarriak izan ziren. 1820an, Rafael del Riegok zuzendutako altxamendu militarra hasi zen, eta Fernando VII.a 1812ko Konstituzioa onartzera behartu zuten. Horrela, Hirurteko Liberala hasi zen (1820–1823). 1823an, Frantziako Ehun Mila Semeek absolutismoa berrezarri zuten.

B3. Cadizko Konstituzioa (1812)

Cadizko Gorteek 1812ko martxoaren 19an onartu zuten lehen Espainiako konstituzioa. Subiranotasun nazionala, botere-banaketa eta herritarren eskubide batzuk ezarri zituen. Monarkia konstituzionala proposatu zuen, baina katolizismoa erlijio bakar gisa ezarri zuen. Fernando VII.ak 1814an indargabetu zuen, baina liberalismoaren ikur bihurtu zen, eta 1820an berriro indarrean jarri zen.

Isabel II.aren garaiko liberalismoa

Ramón María Narváez jenerala (Vicente López Portaña, 1849)

B1. Iturria identifikatzea eta ezaugarritzea

Vicente López Portañak 1849an margotutako Ramón María Narváez jeneralaren erretratua da. Lehen mailako iturri ikonografikoa da, garai hartako pertsonaia politiko eta militar bat irudikatzen duelako. Narváez moderatuen buruzagi nagusietako bat izan zen, eta Isabel II.aren erregealdian garrantzi handia izan zuen. Irudiak armadaren eta botere politikoaren arteko harremana erakusten du.

B2. Testuinguru historikoa

Isabel II.aren erregealdian (1833–1868), liberalismoa ezartzeko prozesua garatu zen. 1844an, Hamarkada Moderatua hasi zen, Narváezek eragin handia izan zuen garaia. Moderatuek monarkiaren boterea eta zentralizazioa defendatu zituzten. 1845ean Konstituzio moderatua onartu zen, sufragio mugatua ezarri zen eta boterea eliteen esku geratu zen. 1854an, Vicalvaradaren ondorioz, Biurteko Aurrerakoia hasi zen.

B3. Isabel II.aren garaiko liberalismo moderatua

Liberal moderatuek monarkia indartsua, ordena publikoa eta administrazio zentralizatua defendatzen zituzten. 1845eko Konstituzioak Koroaren boterea indartu zuen eta sufragio zentsitarioa ezarri zuen; beraz, diru-sarrera edo ondasun jakin batzuk zituzten gizonek soilik bozkatu zezaketen. 1844an Guardia Zibila sortu zen, eta 1851n Elizarekin Konkordatua sinatu zen. Sistema horrek egonkortasuna bilatu zuen, baina progresisten eta demokraten aurkakotasuna ere eragin zuen.

Baldomero Espartero eta foru-auzia

Baldomero Esparteroren erretratua (Antonio María Esquivel, 1841)

B1. Iturria identifikatzea eta ezaugarritzea

Antonio María Esquivelek 1841ean margotutako Baldomero Esparteroren erretratua da. Lehen mailako iturri ikonografikoa da, Espartero garai hartako pertsonaia politikoa eta militarra zelako. Lehen Gerra Karlistan liberalen alde borrokatu zen, eta 1840tik 1843ra erregeordea izan zen. Irudiak armadaren garrantzia eta Esparterok botere politikoa erakusten ditu.

B2. Testuinguru historikoa

Fernando VII.a 1833an hil ondoren, Lehen Gerra Karlista hasi zen, Isabel II.aren eta Karlos Maria Isidroren aldekoen artean. Esparterok liberalen alde egin zuen, eta 1839ko Bergarako Hitzarmenean parte hartu zuen, Maroto jeneralarekin batera. Maria Kristina erreginaordea 1840an erbesteratu ondoren, Espartero erregeorde bihurtu zen. Haren gobernuak oposizio handia izan zuen, eta 1843an boteretik kendu zuten.

B3. Lehen Gerra Karlista eta foruen auzia

Lehen Gerra Karlista (1833–1840) ondorengotzaren gatazkagatik hasi zen, baina liberalismoaren eta absolutismoaren arteko gatazka ere izan zen. Euskal lurraldeetan, foruen defentsak garrantzi handia izan zuen karlisten artean. 1839ko Bergarako Hitzarmenak gerrari amaiera emateko bidea ireki zuen, foruak lege konstituzionalaren barruan mantentzeko konpromisoarekin. Hala ere, foruen auzia ez zen konpondu: Nafarroako foruak 1841ean aldatu ziren, eta euskal foruak 1876an indargabetu ziren.

Karlistaren buruzagiak eta Isabel II.a

1. Zumalakarregi

B1. Iturria identifikatzea eta ezaugarritzea

Irudia Tomás de Zumalakarregi militar karlistaren erretratua da. Irudiaren egilea eta data ez dira zehazten; beraz, ezin da ziurtasunez esan lehen edo bigarren mailako iturria den. Zumalakarregi Lehen Gerra Karlistako buruzagi militar nagusietako bat izan zen, Karlos Maria Isidroren alde borrokatu zuena. Irudia karlisten mugimenduarekin eta gerra karlistarekin lotzen da.

B2. Testuinguru historikoa

Fernando VII.a 1833an hil zenean, ondorengotzaren inguruko gatazka sortu zen. Isabel II.a erregina izendatu zuten, baina Karlos Maria Isidrok ez zuen onartu, eta Lehen Gerra Karlista hasi zen (1833–1840). Karlistak absolutismoaren, tradizioaren eta foruen aldekoak ziren; liberalek, berriz, Isabel II.aren erregealdia eta estatu liberalaren eraikuntza defendatzen zituzten. Zumalakarregi karlisten buruzagi militar garrantzitsua izan zen Euskal Herrian, eta 1835ean hil zen Bilboko setioan zauritu ondoren.

B3. Lehen Gerra Karlistaren arrazoiak eta ezaugarriak

Lehen Gerra Karlistaren arrazoi nagusia erregearen ondorengotzaren gatazka izan zen, baina liberalismoaren eta absolutismoaren arteko borroka ere izan zen. Karlistak Karlos Maria Isidroren alde zeuden, eta liberalak Isabel II.aren alde. Euskal Herrian, foruen defentsak garrantzi handia izan zuen karlisten artean. Gerrak ondorio ekonomiko eta sozial larriak eragin zituen, eta 1839ko Bergarako Hitzarmenak Euskal Herriko frontean borrokak amaitzeko bidea ireki zuen.

2. Karlos Maria Isidro

B1. Iturria identifikatzea eta ezaugarritzea

Irudia Karlos Maria Isidroren erretratua da. Irudiaren egilea eta data ez dira ematen; horregatik, ezin da ziurtasunez lehen edo bigarren mailako iturria den zehaztu. Karlos Maria Isidro Fernando VII.aren anaia izan zen, eta Isabel II.aren erregetza ez zuen onartu. Karlisten erregegaia izan zen, eta haren izenak Lehen Gerra Karlistaren hasierarekin lotura zuzena du.

B2. Testuinguru historikoa

1833an, Fernando VII.a hil zenean, Isabel II.a erregina izendatu zuten, baina Karlos Maria Isidrok tronua eskatu zuen. Ondorengotzaren gatazka horrek Lehen Gerra Karlista eragin zuen (1833–1840). Karlisten artean absolutismoaren eta tradizioaren aldekoak zeuden; liberalek, berriz, Isabel II.aren monarkia defendatzen zuten. Gerra Euskal Herrian, Katalunian eta Espainiako beste lurralde batzuetan garatu zen. 1839an, Bergarako Hitzarmenak Euskal Herriko frontean borrokak amaitzeko bidea ireki zuen.

B3. Karlismoaren ideologia eta helburuak

Karlismoak monarkia tradizionala, katolizismoa eta foruen defentsa aldarrikatzen zituen. Karlos Maria Isidroren aldekoek ez zuten liberalismoa eta haren erreforma politikoak onartzen. Euskal Herrian, foruen defentsak babes handia eman zion mugimendu karlistari. Karlismoak XIX. mendean jarraitu zuen, eta beste gerra karlista batzuk ere eragin zituen, bereziki 1872–1876ko Bigarren Gerra Karlista.

3. Isabel II.a

B1. Iturria identifikatzea eta ezaugarritzea

Irudia Isabel II.a Espainiako erreginaren argazkia da. Argazkia lehen mailako iturri ikonografikoa da, Isabel II.aren bizitzan egindakoa bada. Isabel II.a 1833an izendatu zuten erregina, Fernando VII.a hil ondoren, eta 1833tik 1868ra bitartean izan zen errege. Bere erregealdia Espainiako estatu liberalaren eraikuntzarekin eta gatazka politikoekin lotzen da.

B2. Testuinguru historikoa

Isabel II.a adingabea zela hasi zen bere erregealdia, eta horregatik Maria Kristina eta, geroago, Espartero izan ziren erregeordeak. Aldi berean, Lehen Gerra Karlista gertatu zen (1833–1840). Isabel II.aren erregealdian liberalismoa ezartzeko prozesua garatu zen, moderatuen eta progresisten arteko gatazkekin. 1845ean Konstituzio moderatua onartu zen, eta 1854an Biurteko Aurrerakoia hasi zen. Azkenean, 1868ko Iraultza Loriatsuak Isabel II.a tronutik kendu zuen.

B3. Isabel II.aren erregealdiko estatu liberalaren eraikuntza

Isabel II.aren erregealdian, Espainian estatu liberalaren oinarriak ezarri ziren. Liberal moderatuek monarkiaren boterea, zentralizazioa eta sufragio mugatua defendatzen zituzten; progresistek, berriz, erreformak eta askatasun politiko handiagoa eskatzen zituzten. 1837ko eta 1845eko konstituzioek sistema politikoaren bilakaera erakusten dute. Hala ere, ezegonkortasun politikoak, militarren esku-hartzeak eta oposizioak 1868ko Iraultza Loriatsua ekarri zuten, Isabel II.aren erregealdiari amaiera emanez.

Karlos IV.aren monarkiaren krisia (1788-1808)

XIX. mendearen hasieran, Espainiak aldaketa politiko, ekonomiko eta sozialak bizi izan zituen. Karlos IV.aren erregealdian, Antzinako Erregimena zegoen indarrean: monarkia absolutua eta gizarte estamentala. Baina Frantziako Iraultzak zabaldutako Ilustrazioaren ideiek sistema hori zalantzan jarri zuten.

Ilustrazioak eta liberalismoak askatasuna, legearen aurreko berdintasuna eta herriaren subiranotasuna defendatzen zituzten. Antzinako Erregimenean, gizartea noblezian, kleroan eta hirugarren estatuan banatuta zegoen, eta lehenengo biek pribilegioak zituzten. Liberalismoak pribilegioak ezabatzea, herritarren berdintasuna eta jabetza-eskubidea defendatzen zituen.

Gizartea: Antzinako Erregimenean, noblezia eta kleroa pribilegiatuak ziren: lur asko zituzten, zerga batzuk ez zituzten ordaintzen eta eskubide bereziak zituzten. Liberalismoak pribilegio horiek ezabatzea eta herritar guztien berdintasuna aldarrikatzen zuen. Gizarte berrian, pertsonen kokapena ez zen jaiotzaren araberakoa izango, aberastasunaren eta jabetzaren araberakoa baizik.

Ekonomia: Antzinako Erregimenean, lur asko amortizatuta zeuden, hau da, ezin ziren libreki saldu edo erosi. Nobleziaren, Elizaren, udalen eta Koroaren esku zeuden. Liberalismo ekonomikoak lur-jabetza askatzea eta desamortizazioa defendatzen zituen. Gainera, gremioak desagertzea eta ekoizpen-askatasuna ezartzea nahi zuen. Liberalen arabera, merkataritza libreak eta lehiak oparotasuna handituko zuten.

Politika: Liberalek absolutismoa baztertu eta subiranotasuna nazioan kokatu nahi zuten. Horretarako, Konstituzioa, herritarrek aukeratutako ordezkariak eta Parlamentua defendatzen zituzten. Aldaketa horiei iraultza liberalak deitzen zaie.

Karlos IV.aren erregealdia (1788-1808)

a) Barne politika: Karlos IV.a errege absolutista zen, eta ideia liberalen zabalkundea geldiarazten saiatu zen, zentsura, Inkisizioa eta mugen kontrola erabiliz. Ideia liberalak defendatzen zituztenei frantsestuak deitzen zitzaien. Erregeak balidoen bidez gobernatzen zuen, eta eragin handiena Manuel Godoyk izan zuen.

b) Kanpo politika: 1793an, Espainiak Frantziaren aurkako Konbentzio Gerran parte hartu zuen. Espainiaren porrotaren ondoren, Basileako Itunak gerra amaitu zuen 1795ean. Gero, Espainia Frantziaren interesen menpe geratu zen. 1805eko Trafalgarko Guduan, Espainiako ontzidiaren zati handi bat galdu zen, eta Amerikako koloniekin komunikazioa zaildu zen. 1807an, Napoleonek Fontainebleauko Ituna sinatu zuen Espainiarekin, Portugal inbaditzeko. Frantziako armadaren sarrerak eta Napoleonen kontrol-nahiak 1808ko Independentzia Gerra piztu zuten.

1.2. Cadizko Gorteen lan iraultzailea eta 1812ko Konstituzioa

Gorteen sorrera

Independentzia Gerran, agintea zentralizatzeko, probintzietako Juntek Junta Zentrala sortu zuten 1808ko irailaren 25ean, Amerikako kolonietako ordezkariak ere kontuan hartuta. Frantsesek lurraldearen zati handi bat okupatu zutenez, Junta Zentrala Cadizera joan zen. 1810ean, Junta desegin eta Erregeordetza Kontseilua sortu zen, eta Gorteak deitzea erabaki zen. Gorteak 1810eko irailaren 24an bildu ziren Cadizen, Penintsulako eta Amerikako ordezkariekin. Bi joera nagusi zeuden: liberalak, erreformen aldekoak, eta absolutistak, monarkia absolutuaren aldekoak. Liberalek gehiengoa zuten, gerraren ondorioz nobleziak eta goi-kleroak ordezkaritza txikia zutelako. Erdi mailako klaseak, funtzionarioak, militarrak, abokatuak eta merkatariak nagusitu ziren. Gorteak berritzaileak izan ziren, nazio-subiranotasuna aldarrikatu baitzuten. Antzinako Gorteetan estamentuak ordezkatzen ziren; Cadizen, berriz, diputatuak nazio osoaren ordezkariak ziren.

Gorteen lanak: dekretuak eta 1812ko Konstituzioa

Gorteek Antzinako Erregimena desegiteko hainbat dekretu eta 1812ko Konstituzioa onartu zituzten.

a) Dekretuak: Gorteek hainbat erreforma egin zituzten: inprenta- eta prentsa-askatasuna ezarri, erregimen feudala eta estamentuzko gizartea indargabetu, Inkisizioa abolitu eta desamortizazio eklesiastikoa bultzatu zuten. Ekonomian, gremioen egitura ezabatu eta merkatu librea sustatu zuten. Lurralde-antolaketa berria eta zentralizazioa ere proposatu zituzten.

b) 1812ko Konstituzioa: 1812ko martxoaren 19an onartu zen, San Jose egunean; horregatik, La Pepa izenez ezagutzen da. Espainiako lehen Konstituzioa izan zen, eta liberalismoaren erreferente bihurtu zen. Konstituzioaren ezaugarri nagusiak hauek ziren:

  • Nazio-subiranotasuna: boterea nazioan zegoen, ez erregearengan edo Jainkoarengan.
  • Eskubideak: adierazpen-askatasuna, jabetza-eskubidea eta berdintasun juridiko eta fiskala aitortu ziren.
  • Nazioa: Penintsulako eta Amerikako kolonietako herritarrek osatzen zuten.
  • Monarkia konstituzionala: Fernando VII.a errege zen, baina Konstituzioak mugatzen zuen haren boterea.
  • Botere-banaketa: Gorteek botere legegilea zuten erregearekin batera; erregeak betearazlea zuen, eta auzitegiek judiziala.
  • Sufragioa: gizonezkoen zeharkako sufragio unibertsala ezarri zen, baina diputatu izateko jabetza edo errenta-baldintzak zeuden.
  • Erlijioa: katolizismoa estatuko erlijio bakarra zen; beste erlijioak ez ziren onartzen.
  • Estatu zentralizatua: estatu bateratua ezarri nahi zen, eta horrek euskal foruen etorkizunean eragina izan zuen.

Konstituzioaren garrantzia

1812ko Konstituzioak Antzinako Erregimenarekin hausteko lehen urrats nagusia ekarri zuen Espainian. Hala ere, Fernando VII.a 1814an itzuli zenean, Konstituzioa indargabetu eta absolutismoa berrezarri zuen. Nahiz eta denbora gutxiz egon zen indarrean, ondorengo liberalismoarentzat erreferente garrantzitsua izan zen.

1.4. Seiurteko demokratikoa (1868-1874)

Behin-behineko gobernua (1868-1871): 1868ko Iraultza Loriatsuaren ondoren, Isabel II.a Espainiatik kanporatu eta behin-behineko gobernu koalizioa osatu zen, progresistek, unionistek eta demokratek osatua. Serrano jenerala erregeorde izendatu zuten, eta Prim jenerala gobernuburu. Gorte Konstituziogileetarako hauteskundeetan, lehen aldiz, gizonezkoen sufragio unibertsala erabili zen. 1869ko Konstituzioa oso aurrerakoia izan zen: monarkia konstituzional demokratikoa, nazio-subiranotasuna, botere-banaketa eta eskubide zabalak ezarri zituen. Gainera, erlijio-askatasuna onartu eta pezeta ezarri zen moneta berri gisa.

Amadeo I.a Savoiakoa (1871-1873): Gobernuak errege berri bat bilatu zuen, eta Prim jenerala Amadeo Savoiakoa aukeratzearen alde agertu zen. Hala ere, Amadeo Espainiara iritsi baino hiru egun lehenago, Prim hil zuten, eta erregea babes politiko garrantzitsurik gabe geratu zen. Amadeok aurkari ugari izan zituen: aristokrazia, Eliza, karlistak, Alfontso Borboikoaren aldekoak, errepublikarrak eta demokrata asko. Gainera, ekonomia-arazoak, bere aldeko alderdien arteko gatazkak, Karlistaldia eta Kubako Gerra zeuden. Errepublikaren aldeko matxinadek ere egoera zaildu zuten. Azkenean, babesik gabe geratu zenez, Amadeok abdikatu eta Espainiatik alde egin zuen 1873an.

I. Errepublika (1873-1874): Amadeo I.ak abdikatu ondoren, Gorteek Lehen Errepublika aldarrikatu zuten 1873ko otsailaren 11n. Goi-burgesia, aristokrazia, Elizaren hierarkia eta armadako goi-kargu asko aurka agertu ziren, baina klase herrikoiek itxaropenez hartu zuten. Errepublikak ezegonkortasun handia izan zuen. Talde errepublikazaleen arteko desadostasunengatik, lau presidente izan zituen: Figueras, Pi i Margall, Salmerón eta Castelar. Gobernuak zenbait erreforma progresista bultzatu zituen: kontsumo-zergak eta kintak ezabatzea, Elizaren eta Estatuaren arteko banaketa eta errepublika federala ezartzeko Konstituzio-proiektua. Hala ere, arazo larriek jarraitu zuten:

  • Bigarren Karlistaldia: 1872an berriro piztu zen.
  • Kubako Gerra: 1868an hasia zen, eta gobernuak ezin izan zuen konpondu.
  • Kantonamenduen altxamenduak: hainbat tokitan kantoi independenteak aldarrikatu ziren; Cartagenan izan ezik, armadak altxamenduak azkar zapaldu zituen.
  • Borboien berrezarkuntzaren aldekoak: armadako sektoreek Alfontso XII.a errege bihurtu nahi zuten.

1874ko urtarrilean, Pavía jeneralak estatu-kolpea eman eta Gorteak desegin zituen. Ondoren, Serrano jeneralak erregimen autoritarioa ezarri zuen: Konstituzioaren bermeak bertan behera utzi, prentsa-zentsura ezarri eta alderdi federalista eta I. Internazionala debekatu zituen.

Azkenik, 1874ko abenduaren 29an, Martínez Campos jeneralak Sagunton altxamendua egin eta Alfontso XII.a errege aldarrikatu zuen. Horrela, Borboien berrezarkuntza hasi eta Seiurteko Demokratikoa amaitu zen.

1.5. Foru-auzia

Foruak XIX. mendera arte: Foruak Erdi Aroan sortutako lurraldeetako lege, eskubide eta pribilegio bereziak ziren. Errege Katolikoen garaian, lurralde bakoitzak bere erakundeak eta legeak mantendu zituen. Felipe V.ak, Ondorengotza Gerraren ondoren, Aragoiko Koroako foruak kendu zituen, baina Euskal Herriko foruak mantendu ziren, Borboien alde egin zutelako.

Liberalismoaren erasoa Foruen aurka XIX. mendearen hasieran: Liberalismoak estatu zentralizatua, lege berdinak eta erakunde bateratuak defendatzen zituen. Horregatik, euskal lurraldeetako eta Nafarroako foruak pribilegiotzat hartzen zituen. 1812ko Konstituzioak foruak abolitu zituen, baina Fernando VII.ak, absolutismoa berrezartzean, berriro onartu zituen.

Lehen Gerra Karlista (1833-1840): Fernando VII.a 1833an hil zenean, Isabel II.a alaba izendatu zuen oinordeko, Lege Salikoa indargabetu ondoren. Carlos María Isidroren aldeko karlistek ez zuten hori onartu, eta gerra hasi zen. Karlistek absolutismoa, katolizismoa eta foruak defendatzen zituzten; liberalek, berriz, sistema liberala eta Isabel II.aren eskubideak. Zumalakarregi jenerala nabarmendu zen lehen fasean. Bigarren fasean, liberalak nagusitu ziren, eta 1839an Bergarako Ituna sinatu zuten Maroto jeneral karlistak eta Espartero jeneral liberalak. Isabel erreginatzat onartu zuten, eta foruak errespetatzeko konpromisoa hartu zen.

Lehen Gerra Karlistak euskal Foru-Erregimenean izan zituen ondorioak

1839ko urriaren 25eko Legea: Legeak foruak berretsi zituen, baina Espainiako monarkiaren batasun konstituzionalari kalterik egin gabe. Gobernuak foruak aldatzeko aukera zuen.

1841eko abuztuaren 16ko Nafarroako Foruen aldaketarako Legea (Lege Itundua): Nafarroa probintzia bihurtu zen, lege- eta zerga-autonomia galduz, baina zuzenbide zibila eta autonomia administratiboa mantendu zituen.

1841eko urriaren 2ko Dekretua: Esparterok euskal probintzietan zentralizazioa ezarri nahi izan zuen. Foruak murriztu ziren, baina salbuespen fiskal eta militar batzuk mantendu ziren. 1844an, moderatuek foru-erregimenaren zati handi bat berrezarri zuten.

Bigarren Gerra Karlista (1872-1876): Seiurteko Demokratikoaren ezegonkortasunak karlismoa indartu zuen. Karlistek Carlos VII.aren eskubideak eta erlijioa defendatzen zituzten. 1874an Alfontso XII.a errege bihurtu ondoren, karlistek babesa galdu zuten, eta gerra 1876an amaitu zen.

Bigarren Gerra Karlistak euskal Foru-Erregimenean izan zituen ondorioak

1876ko uztailaren 21eko Foruak indargabetzeko Legea: Cánovas del Castillok foruak indargabetu zituen, eta Araba, Bizkaia eta Gipuzkoa derrigorrezko soldadutzara eta zerga-betebeharretara behartu zituen.

1878ko otsailaren 28ko Kontzertu Ekonomikoen Dekretua: Euskal probintziek zerga-erregimen berezia mantendu zuten. Foru Aldundiek zergak bildu eta administratzen zituzten, Estatuari kupoa ordainduz. Sistema horrek autonomia ekonomiko handia eman zien, eta 1978ko Konstituzioarekin eta 1979ko Gernikako Estatutuarekin berreskuratu zen.

1.3. Liberalismoaren garaipena: Estatuaren egituraren eraikuntza

Sarrera: Fernando VII.aren erregealdian (1814-1833) absolutistak eta liberalak txandakatu ziren. 1833an erregea hil ondoren, Estatu liberala ezartzen hasi zen. Liberalismoak nazio-subiranotasuna, botere-banaketa, eskubideak eta jabetza pribatua defendatzen zituen. Hala ere, Espainiako ekonomia nekazaritzan oinarrituta zegoen, klase ertaina txikia zen eta sufragio zentsitarioak biztanleriaren gehiengoa politikatik kanpo uzten zuen. Horregatik, liberalismoa ahula eta kontserbadorea izan zen, eta militarrek politikan eragin handia izan zuten pronuntziamenduen bidez.

Erreginordetzaren aldia (1833-1843)

Fernando VII.a hil zenean, Isabel II.a alabak hiru urte zituen, eta haren ama Maria Cristina erreginaorde bihurtu zen. Carlos María Isidro erregearen anaiak ez zuen Isabelen eskubidea onartu. Bi talde sortu ziren: liberalak Isabelen alde eta absolutistak edo karlistak Carlosen alde. Gatazka horrek Lehen Gerra Karlista eragin zuen.

Lehen Gerra Karlista (1833-1839): Karlistek katolizismoa, Antzinako Erregimena eta foruak defendatzen zituzten. Nekazari askoren, apaizen eta nekazaritzako noblezia txikiaren babesa izan zuten, bereziki Euskal Herrian eta Nafarroan. Isabelen alde, berriz, liberalak eta goi-nobleziako kide asko zeuden. Frantziak eta Britainia Handiak liberalak babestu zituzten; Austriak, Prusiak eta Errusiak, Carlosen alde egin zuten. Borroka nagusiak Euskal Herriko eremu menditsuetan gertatu ziren. Zumalakarregi jenerala nabarmendu zen, Bilboko setioan hil baitzen. Azkenean, 1839an, Espartero jeneral liberalak eta Maroto jeneral karlistak Bergarako Ituna sinatu zuten. Karlisten militarrek armadan jarraitzeko aukera izan zuten, errepresaliarik gabe, eta foruak errespetatzeko konpromisoa hartu zen, Isabel erreginatzat onartzearen truke. Borroka batzuek 1840ra arte iraun zuten.

Maria Cristinaren erreginordetza (1833-1840): Maria Cristinak liberalen babesa behar izan zuen. 1833an, Javier de Burgosek Espainia 49 probintziatan banatu zuen administrazioa zentralizatzeko. 1834an, Martínez de la Rosaren gobernuak Errege Estatutua ezarri zuen. Ez zen benetako konstituzioa, erregearen boterea mugatua ez baitzegoen eta herritarrek eskubide gutxi baitzituzten. 1836an, La Granjako pronuntziamenduaren ondorioz, Errege Estatutua indargabetu eta 1812ko Konstituzioa berrezarri zen behin-behinean. Mendizábalek Elizaren desamortizazioa hasi zuen. 1837an, Konstituzio berria onartu zen: nazio-subiranotasuna eta eskubide zibilak ezarri zituen, bi ganberako Gorteak sortu zituen eta erregearen boterea mugatu zuen. Kinten sistemaren bidez, gizonezkoak armadara joateko zozketatzen ziren, baina aberatsek ordezko bat ordaintzeko aukera zuten.

Esparteroren erreginordetza (1840-1843): Maria Cristinak erregeordetzari uko egin zion, eta Espartero jeneral progresistak hartu zuen agintea. Modu autoritarioan gobernatu zuen. Nafarroako foruak murriztu, desamortizazioa bizkortu eta merkataritza librearen aldeko neurriak bultzatu zituen. 1842an, Bartzelonako istiluak gogor zapaldu zituen. 1843an, Narváez jeneral moderatuak agintetik kendu zuen.

Isabel II.aren erregealdia (1843-1868)

Isabel II.ak 1843an hartu zuen tronua, 13 urte zituela. Bere erregealdian moderatuak eta progresistak txandakatu ziren gobernuan, eta militarrek eragin handia izan zuten politikan.

Hamarkada moderatua (1844-1854): Narváez jeneralaren gobernuak zentralismoa, kontserbadurismoa eta ordena defendatu zituen. 1845eko Konstituzioak subiranotasun partekatua ezarri zuen erregearen eta Gorteen artean, erregearen boterea handitu eta estatu konfesional katolikoa ezarri zuen. 1851ko Konkordatuaren bidez, Elizarekiko harremanak hobetu ziren. Administrazioa zentralizatu zen, eta Guardia Zibila sortu zen 1844an. 1849an, demokratak progresistengandik banandu ziren; 1851n, berriz, Batasun Liberala sortu zen.

Biurteko aurrerakoia (1854-1856): 1854ko Vicalvaradaren ondoren, Espartero gobernura itzuli zen. Askatasun politiko handiagoak sustatu eta konstituzio berri bat prestatzen saiatu ziren, baina ez zen indarrean jarri. Neurri ekonomiko nagusiak 1855eko Madozen desamortizazio zibila eta Burdinbideen Legea izan ziren; 1856an, Bankuen eta Kreditu Elkarteen legeak ere onartu ziren.

Batasun Liberala gobernuan (1856-1863): O’Donnellek liberalismo zentrista ezartzen saiatu zen. Egonkortasun erlatiboa eta hazkunde ekonomikoa lortu ziren, baina hauteskundeak manipulatzen ziren gobernuaren gehiengoa bermatzeko. 1863an, barne-desadostasunek O’Donnell dimititzera behartu zuten.

Moderatuak gobernuan (1863-1868): Narváezek berriro gobernatu zuen modu autoritarioan, oposizioa baztertuz eta zapalduz. 1866ko krisi ekonomikoak pobrezia eta herritarren ezinegona areagotu zituen. Isabel II.aren gorteko ustelkeriak eta parte-hartze politiko handiagoaren eskariak monarkiaren aurkako jarrera indartu zuten.

Isabel II.aren erreginaldiaren bukaera

1866an, Juan Prim eta Francisco Serrano jeneralek eta demokratek Ostendeko Ituna sinatu zuten, gobernu moderatua eta Isabel II.aren erregealdia amaitzeko. 1868ko irailean, Prim, Serrano eta Topete almiranteak Iraultza Loriatsua (La Gloriosa) hasi zuten Cadizen. Altxamendua herrialde osora zabaldu zen, eta Isabel II.ak Frantziara alde egin zuen. Horrela, bere erregealdia amaitu eta herrialdea demokratizatzeko prozesua hasi zen.

Deskargatu

PDF Word HTML