Frankismoa eta Espainiako Trantsizioa: Autonomia Erkidegoen sorrera

Frankismoa

Frankismoa: Frankisten gerra irabazi zuenetik 1975ean hil arte Francisco Franco-ren diktadura ezarri zen. Iturri ideologiko batzuk sintetizatuz, Estatu frankistaren ezaugarriak hauek izan ziren:

• Faxismotik heredatutako ezaugarriak: totalitarismoa eta antiliberalismoa (alderdi bakarra, konstituzio eza, sindikatu askatasunik ez).
• Kaudalismoa: Franco-ren botere pertsonala guztiz nagusi zen.
• Antikomunismoa.

Nazionalkatolizismoa

Estatu konfesional katolikoa ezarri zen eta Eliza erregimenaren zutabe bihurtu zen. Erregimenak erlijioa justifikatu eta babestu zuen, eta truke gisa hezkuntzaren eta moralaren gaineko kontrola lortu zuen.

Estatuaren izaera batua eta zentralista

Autonomia erkidegoak deuseztatu ziren, Katalunia, Euskadi eta Galizia barne. Hezkuntza eta kultura kontrolatu ziren.

Komunikabideen kontrola

Erregimenak propagandarako tresnak erabili zituen, eta zentsura ezarri zuen.

Errepresioa

Oposizioaren aurkako errepresio etengabea eta planifikatua izan zen.

Izaera militarra

Armada eta errepresio politikorako tresnak nagusi ziren. Armada eta Eliza batu ziren, erregimenaren hirugarren zutabea alderdi bakarra zelarik: FET y de las JONS. Gero, Movimiento Nacional-ek gizarte kontrolerako hainbat erakunde sortu zituen: Gazteria Frontea, EMK saila, ikasleen sindikatua (SEU) eta langileen sindikatu bertikala (CNS).

Gizartearen laguntza

Frankismoak ekonomia eta gizarte-elitearen laguntza izan zuen. Bigarren Errepublikan galdutako pribilegioak berreskuratu zituzten. Iparraldeko nekazari-jabe txiki eta ertainek ere babestu zuten erregimena. Erdiko klaseek eta herri sektore gehienek pasibotasuna jo zuten, errepresioaren beldurrez.

Movimiento Nacional osatzen zuten hainbat familia politiko zeuden: 1936ko matxinadako taldeak (Falangea, Karlistak, Alfontsino monarkikoak), gerran zehar frankistekin zetozen taldeak (CEDA, Lliga Catalana) eta Elizarekin lotutako presio-taldeak (Asociación Católica de Propagandistas eta Opus Dei-ko teknokratak). Familia horien eragina denboran zehar aldatu zen: Falangea nagusi izan zen hasieran, eta gero nazionalkatolizismoa eta Opus Dei-ko teknokrazia nagusitu ziren.

Autonomia Erkidegoak

1977an, Konstituzioan oinarrituta, aurreko autonomia-estatutuak eskuratu zituzten herriek. Bi prozesu izan ziren: azkarragoa eta osoagoa nazio historikoentzat (Katalunia, Euskadi, Galizia eta Andaluzia, bide hau hartuz), eta geldoagoa beste eskualdeentzat. Nafarroak prozesu berezia izan zuen, bere foru-sistema oinarri hartuta (Foru Hobekuntzarako Legea adostu zelarik). Lehen Autonomia Estatutua Katalunia eta Euskadirena izan zen. Erreferendumen bidez, 1979-83 bitartean, Espainiako mapa politiko-administratibo berria osatu zen, 17 autonomia erkidegorekin.

Arlo politikoa

Calvo Sotelo eta UCD erori ondoren, PSOEren lehen gobernu ofizialak ezarri ziren: 1982-96 bitartean, eta Felipe González figura nagusia izan zen. Hautesku jarraian irabazi zuen lau aldiz.

Garai honetan, demokrazia kontsolidatu eta indartu zen: ekonomia modernizatu zen eta Espainia EEEra (Europako Ekonomia Erkidegoa) gehitu zen. Legegintza-erreforma garrantzitsuak egin ziren, botere autonomikoa erkidegoei transferituz, eta hauteskunde-legean erreforma nabarmenduz.

Bigarren etapa

1990eko hamarkadaren amaieran, populazioa jaitsi zen, inflazioa eta langabezia igo ziren. 1990aurreko krisi garaian PSOEk hainbat kritika jaso zituen gobernuaren kudeaketagatik. 1996an PPk hauteskundeak irabazi zituen, José María Aznar buru zelarik. Oposizio garaia hasi zen.

1996-2004 bitartean PP gobernuan egon zen, egonkortasun neurriekin. Nazioartean presentzia indartu zen, eta hezkuntza-erreformei ekin zitzaien. Krisi eta polemikagatik, 2004an PPk ezusteko porrota jasan zuen eta PSOEk berriro gobernua hartu zuen.

Euskadi eta ETA

ETAk gatazkan eta Euskadiko egoeran paper garrantzitsua izan zuen. Independentzia bilatzen zuen talde terrorista izan zen, eta giro tentsioa sortu zuen. Espainiako Estatuak segurtasun-neurriak eta estrategia errepresiboak hartu zituen, eta konfrontazio-zikloaren lehen etapa hasi zen. Kritika handia jaso zuen.

ETAk 2011n aldarrikatutako su-etenek ez zuten ebazpenik ekarri. Azkenik, 2018an ETAk bere desegitea iragarri zuen, indarkeriaren 10 hamarkadako amaiera markatuz.

Honekin batera, gobernuak Kataluniako Autodeterminazio Prozesua (Procés Català) arazoa batu zuen.