Batxilergoa mailako Historia ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta ariketak

XIX. Mendeko Nazio Anitzeko Inperioak

XIX. mendean, Europako potentzia handiak hiru inperio zahar ziren, eta hau zuten komunean: lurralde hedapena, eta etnia, kultura eta erlijio aniztasuna. Hauek ziren: Austria-Hungariako Inperioa, Errusiako Inperioa eta Turkiako Otomandar Inperioa.

4.1. Austria-Hungariako Inperioa

Hainbat lurraldek osatzen zuten, Habsburgoko dinastiak, Austriako artxidukeek eta Inperio Santuko enperadoreek gobernatuta. Horren oinarrizko ezaugarria etnia, kultura eta erlijio aniztasuna zen. Aniztasun horrek inperioa bideraezina izatea ekarri zuen, eta mugimendu independentistak eta nazionalistak etengabeko mehatxua izan ziren.

Bi gune nagusi zituen: Austria, alemaniar kulturakoa, eta Hungaria, magyar kulturakoa. XIX. mendean,...

Industria Iraultzaren Gizarte Ondorio Nagusiak

Industria Iraultzak aldaketa sakonak eragin zituen gizartean. Burgesia nagusitu zen, jabetza eta negozioak kontrolatzen zituelako. Erdi-mailako klaseak ere sortu ziren, baina gehienak behe-mailakoak ziren.

Hirietako biztanleria hazi zenez, osasun eta bazterkeria arazoak, gaixotasunak eta delinkuentzia sortu ziren. Erreformaren aldeko batzuek langilearen egoera salatu zuten, eta horrela sortu zen langile mugimendua. Askatasun sindikala geroago onartu zen, 1864tik 1884ra bitartean Europako herrialde gehienetan.

XIX. Mendeko Gizarte Egoera eta Dibertsifikazioa

XIX. mendeko Europako gizartearen ezaugarri nagusia etengabeko aldaketa eta dibertsifikazioa izan zen, industrializazioarekin batera:

• Estamentu

Prozesu Historikoa

Aurrekariak

Euskal abertzaletasunaren prozesu historikoak hainbat aurrekari garrantzitsu izan zituen:

• Larramendiren literatura mitikoa.
• XIX. mendeko literatura foruzale erromantikoa.
• XIX. mendean zehar nazionalismoa iragarri zuten formulazioak; haien artean aurkitzen dira Agustin Xaho, Zamacola eta Juan Tellitu Antuñano.
• XIX. mendean zehar foruak kentzeko gertatutako prozesua (1839-1876).
• Larrazabalgo hitzaldia (1893-06-03): Sabino Aranaren ideologiaren aurkezpen ofiziala.

Testuinguru Historikoa

Testuinguruari dagokionez, honako faktore hauek nabarmendu ziren:

• Estatu-nazio modernoen eraketa eta liberalismo politikoaren hedapena.
• Nazionalismoaren loraldia Europan: Alemania, Italia, Grezia, Belgika, Espainia eta Katalunia, besteak beste.

Karlistaldiak eta Euskal Foruen Bilakaera

Bergarako Besarkada eta Lehen Karlistaldiaren Amaiera

Karlistak bi taldetan banatu ziren: kontserbadoreak eta erradikalak. Erradikalak ez zirenak nagusitu ziren, horren ondorioz, Bergarako Hitzarmena sinatu zuten Espartero eta Marotoren artean.

• Euskal Foruak bere horretan mantendu ziren.
• Armada karlista ofiziala izango zen.

Apostolikoek eta Don Karlos-ek ez zuten hitzarmena onartu, eta gerrak aurrera jarraitu zuen Katalunian eta Aragoien.

Elisabet II.a eta Karlos Montemolinen Ezkontza Saiakera

Bigarren karlistaldia Katalunian hasi zen. Elisabet II.a eta Karlos Montemolingo kondea (Karlos Maria Isidroren semea) ezkontzekotan zirela, ezkontza horren kontra sortu zen bigarren matxinada karlista.

Gobernu Liberalak...

Cadizko Konstituzioa (1812): Sarrera

Hemen dugun legea, lehen mailako legea da, lege nagusia, horren barruan gainerako legeak sartzen baitira, baita hiritarren eskubideen deklarazioa ere. Estatu modernoa sortzeko funtsezkoa den dokumentu hau oso baldintza berezietan sortu zuen espainiar gutxiengo batek, gerra garaian eta setiatuta zegoen hiri batean, Cadizen. Testu juridikoa da, hainbat artikulu daudelako. Artikulu hauetan hiritar bakoitzaren eskubideen deklarazioa azaltzen da.

Egile kolektibo batek idatzi zuen, Gorteetako ordezkariek hain zuzen. Zenbait ikuspegiren arteko oreka mantentzeko (Erregimen Zaharraren zein gizarte moderno baten aldekoak) artikulu batzuk aurrerakoiak dira eta beste batzuk ez hain modernoak. Izan ere, Cadizko Gorteek...

Testuaren Sailkapena

Aztertzen ari garen testua Federico Echevarriak idatzitako librekanbismoari eta protekzionismoari buruzko hitzaldia da. Oinarrizko iturri historikoa da, gertatu zen garaian idatzita dagoelako. Edukiari begira, testu politiko-ekonomikoa da. Ekonomiaren aldetik, protekzionismoari eta librekanbismoari buruz hitz egiten duelako, eta politikaren aldetik, Federico Echevarria burgesiaren ordezkaritzat hartzen zelako. Formari begira, hitzaldi bat dela esan dezakegu.

Testuaren egilea banakakoa da, Federico Echevarria kasu honetan. Enpresaburua eta politikaria izan zen. 1899an Bizkaiko diputatu liberala izan zen, eta 1916an senatari hautatu zuten.

Irakurritako testua publikoa da, hitzaldi bat delako; euskal burgesiari eta gobernuari...

Lehen Mundu Gerraren bilakaera

1914ko ekainean, Austria-Hungariako artxidukea eta haren emaztea Sarajevon hil zituzten. Uztailean, Austria-Hungariako Inperioak Serbiari gerra deklaratu zion. Geroago, hainbat herrialde gerran sartu ziren: Errusia, Frantzia eta Erresuma Batua Serbiaren alde, eta Alemania, Otomandar Inperioaren sostenguarekin, Austria-Hungariaren alde. Italiak bere burua neutral agertu zuen. Sozialistek, bakearen alde jardun nahi bazuten ere, ahaleginek porrot egin zuten.

1914: Tximista-gerraren porrota

Mendebaldeko frontean gertatu ziren borrokarik bortitzenak. Ekialdeko frontean, Alemaniako jeneralek Errusiaren aurrerakada geldiarazi zuten.

1915-1917: Ez atzera, ez aurrera

Verdungo Gudua Alemaniak abiarazi zuen arren, Frantziari...

Espainiako Lehen Errepublika eta Karlistaldia

Berme guztiak galduta, Amadeo Savoiakoak tronuari uko egin eta Espainiatik alde egin zuen. Irtenbiderik errazena Espainiako Lehen Errepublika ezartzea izan zen. Errepublikaren jaiotzak karlisten gatazka armatua bizkortu zuen, egiazko gerra bilakatuz. Karlistek menderatutako lurraldeak zabaldu ziren: Euskal Herria, Katalunia, Teruel eta Maestrazgoa.

Estatuaren egituraketa eta Karlisten porrota

Azkenik, estatua egituratzen hasi ziren. Martínez Camposen altxaldi militarraren ondoren, Alfontso XII.a (Alfontso XIII.a testuan aipatua, baina historikoki XII.a) izendatu zuten errege, Cánovas del Castillo kausa alfontsinoaren buru eta ideologo zela. Karlisten porrota Katalunian, Aragoin eta Valentzian gertatu...

Bi alderdien arteko txandaketa bermatzeko hauteskundeak manipulatzen zituzten. Txandaketa, beraz, hauteskunde-iruzurrean oinarritzen zen.

Sistemaren Funtzionamendua

Sistemak goitik behera funtzionatzen zuen:

1. Erregeak gobernuaren aldaketa erabakitzen zuen.
2. Ondoren, erregeak edo erregeordeak gobernua osatzeko agintzen zion oposizioko buruari eta, aldi berean, Parlamentua desegiteko dekretua ematen zion.
3. Gobernu buru berriak hauteskundeetarako deia egiten zuen eta hauek manipulatzen zituen gehiengoa lortzeko.

Errestaurazioaren garaian gobernua eratzen zen lehenik eta hauteskundeak egiten ziren ondoren. 1890era arte sufragio zentsitarioaren bidez egiten ziren hauteskundeak; 1891tik aurrera, gizonezkoen sufragio unibertsala onartu zen. Baina berdin zen,...

Hirugarren Karlistaldia eta Foruen Abolizioa

Euskal Herrian, liberal moderatu kontserbadore askok bat egin zuten karlistekin. Tradizioaren, Foruen eta erlijio katolikoaren defentsa erradikalagoa eginez, iraultzaileen jarrera antiklerikalaren kontrako jarrera nabariagoa hartzen hasi ziren.

Amadeo Saboiakoaren erregealdia (1871-1873)

Amadeok tronua hartu zuen, baina ezin izan zien aurre egin oposizioaren indar handiari eta alderdi-zatiketei:

• Herritarrek ez zuten onartu.
• Karlistek ere ez zuten onartu (Karlos Maria de los Doloresen alde).
• Hirugarren Karlistaldia hasi zen.
• Madrilen gatazka politikoa eta zatiketak nagusitu ziren.
• Azkenean, erregeak abdikatu egin zuen.

Hirugarren Karlistaldia (1872-1876)

Gerraren arrazoiak

• Iraultza demokratikoa eta estatu laikoa