Espainiako Lehen Errepublika eta Foruen Amaiera
Espainiako Lehen Errepublika eta Karlistaldia
Berme guztiak galduta, Amadeo Savoiakoak tronuari uko egin eta Espainiatik alde egin zuen. Irtenbiderik errazena Espainiako Lehen Errepublika ezartzea izan zen. Errepublikaren jaiotzak karlisten gatazka armatua bizkortu zuen, egiazko gerra bilakatuz. Karlistek menderatutako lurraldeak zabaldu ziren: Euskal Herria, Katalunia, Teruel eta Maestrazgoa.
Estatuaren egituraketa eta Karlisten porrota
Azkenik, estatua egituratzen hasi ziren. Martínez Camposen altxaldi militarraren ondoren, Alfontso XII.a (Alfontso XIII.a testuan aipatua, baina historikoki XII.a) izendatu zuten errege, Cánovas del Castillo kausa alfontsinoaren buru eta ideologo zela. Karlisten porrota Katalunian, Aragoin eta Valentzian gertatu zen lehenik, eta Euskal Herrian beranduago, 1876an.
Zergatiak: Foruen auzia
Hauek izan ziren gatazkaren zergati nagusiak:
- Karlisten porrota: Espainia baketzeko nahia.
- Foruak: Matxinadaren funtsezko arrazoitzat jotzen ziren.
- 1876ko Konstituzioa: Foruen aipamenik eza.
- Berdintasun juridikoa: Liberalismoaren ikuspegitik, euskaldunen eskubideak pribilegiotzat hartzen ziren.
Ondorioak eta Kontzertu Ekonomikoa
Ondorioen artean, foru-erakundeen ezabapena nabarmentzen da, euskaldunentzat eta bereziki nekazarientzat kaltegarria izan zena:
- 1877-11-13ko errege-dekretua: Kupoa kontrolatzen zuen.
- 1878-02-28ko errege-dekretua: Kontzertu Ekonomikoa ezarri zen, autonomia fiskala eta eskubide administratiboak bermatuz.
- Eraldaketa politikoa: Liberalismo foruzalearen sorrera eta, azkenik, 1895ean nazionalismoaren agerpena.
Testuaren garrantzia historikoa
Testuak hainbat eskubide galdu eta betebehar berri inposatu zirela azpimarratzen du, hala nola arma-zerbitzua eta zerga guztiak ordaintzea. Foruak galdu baziren ere, Kontzertu Ekonomikoa bezalako errebindikazioak lortu ziren, gaur egun ere indarrean daudenak. Burgesia berriak botere politikoa kontrolatu zuen, Batasun Foruzale Liberalaren (1897) eskutik, eta foru-arazoak nazionalismoaren bidea hartu zuen.