XIX. Mendeko Inperio Anitzak: Austria-Hungaria

XIX. Mendeko Nazio Anitzeko Inperioak

XIX. mendean, Europako potentzia handiak hiru inperio zahar ziren, eta hau zuten komunean: lurralde hedapena, eta etnia, kultura eta erlijio aniztasuna. Hauek ziren: Austria-Hungariako Inperioa, Errusiako Inperioa eta Turkiako Otomandar Inperioa.

4.1. Austria-Hungariako Inperioa

Hainbat lurraldek osatzen zuten, Habsburgoko dinastiak, Austriako artxidukeek eta Inperio Santuko enperadoreek gobernatuta. Horren oinarrizko ezaugarria etnia, kultura eta erlijio aniztasuna zen. Aniztasun horrek inperioa bideraezina izatea ekarri zuen, eta mugimendu independentistak eta nazionalistak etengabeko mehatxua izan ziren.

Bi gune nagusi zituen: Austria, alemaniar kulturakoa, eta Hungaria, magyar kulturakoa. XIX. mendean, aleman hizkuntzako herri guztiak Alemania Handi batean bateratu nahi izan zituen. 1815eko Vienako Biltzarrean, Austria buru zuen Germaniar Konfederazioa sortu zen. Baina 1866an, Prusiak irabazi zionean, austriar proiektuak behera egin zuen.

Frantzisko Josef I.ak gobernatu zuen inperioa. Lehen zatian, germaniar zentralismoko eta absolutismoko politika aplikatzen saiatu ziren. Ondorioz, austriarren eta hungariarren artean gatazka piztu zen, eta horrek inperioa zatitzeko arriskua ekarri zuen. Horregatik, bi erresumatan, Austria eta Hungaria, zatitzen zituen konpromisoa adostu zen:

• Austrian alemaniar biztanleria zen nagusi. Hala ere, barrualdean herri ez-alemanak ere bazeuden, eta germaniartzeko ahalegina egin zen.
• Hungariak, Hungariaz gain, beste lurralde batzuk hartzen zituen. Hungariar estatuak magiarizazioa ezarri zuen bere lurraldeetan, hezkuntzaren eta ekintza publikoen bidez.

Ordutik monarkia duala esan zaio, eta enperadore bera eta gerra, kanpo harremanetarako eta finantza ministerio berak zituzten. Austriak eta Hungariak lege, gobernu eta parlamentu propioak zituzten.

Konpromisoa sinatzeak hungariar arazoa konpondu zuen. Poloniarren eta txekiarren eskariak isilarazi zituzten, eta Bosnia 1908an anexionatu zuten. Kroaziar, esloveniar, dalmaziar edo serbiar nazionalismoek etengabe eman zituzten arazoak, baina ez zituzten konpondu. Austria-Hungariako Inperioak Balkanetan, Turkiako Inperioaren lurraldeetan, hedatu nahi zuen. Eremu osoan ezegonkortasuna izan zen, eta horrek Ekialdeko Auzia edo Balkanetako Auzia eragin zuen.

XIX. mendearen azken hamarkadatik aurrera, etorkizunik gabeko estatua zirudien, hainbat arrazoirengatik:

• Enperadorearen pertsonalismoa;
• Magiarren eta germaniarren arteko ezinezko oreka;
• Gobernu sistema demokratikora bilakatzeko ezintasuna.

Glosarioa

Lorden Ganbera: Parlamentuaren goiko ganbera. Lordak goi nobleziakoak dira. XIX. mendea arte botere handia izan zuten.

Komunen Ganbera: Erresuma Batuko parlamentuaren beheko ganbera eta bertako organo legegile nagusia.

Plutokrazia: Agintea aberatsen eskuetan dagoen sistema politikoa.

Bonapartismoa: Napoleon III.ak ezarritako politika. Boterea herriak ematen zion, baina autoritarioa izan behar zuela uste zuen.

Laikoa: Eliza katolikoan, klerokoak ez diren fededunei esaten zaie.

Kontzern: Alemaniako enpresen taldea zen. Kontzentrazio modalitate bat zen; hau da, enpresen talde batek ekoizpen sektore bat kontrolatzen zuen.