Euskal Abertzaletasunaren Prozesu Historikoa eta Bilakaera

Historia13 urt. 20263,6 KB

Prozesu Historikoa

Euskal abertzaletasunaren prozesu historikoak hainbat aurrekari garrantzitsu izan zituen:

Larramendiren literatura mitikoa.
XIX. mendeko literatura foruzale erromantikoa.
XIX. mendean zehar nazionalismoa iragarri zuten formulazioak; haien artean aurkitzen dira Agustin Xaho, Zamacola eta Juan Tellitu Antuñano.
XIX. mendean zehar foruak kentzeko gertatutako prozesua (1839-1876).
Larrazabalgo hitzaldia (1893-06-03): Sabino Aranaren ideologiaren aurkezpen ofiziala.

Testuinguruari dagokionez, honako faktore hauek nabarmendu ziren:

Estatu-nazio modernoen eraketa eta liberalismo politikoaren hedapena.
Nazionalismoaren loraldia Europan: Alemania, Italia, Grezia, Belgika, Espainia eta Katalunia, besteak beste.
Itsasoz bestaldeko gerrak eta Espainiako kolonietako independentzia-gerrak.
Espainian alderdi politiko berrien sorrera (kontserbadoreak eta liberalak), alderdi tradizionalen aurrean.
Industrializazioa Euskal Herrian: Kontzertu-ekonomikoen sistema babesten zuen burgesia berria sortu zen eta immigrazio handia heldu zen, kanpoko ideologia berriekin batera.

Prozesu honek hainbat zergati nagusi izan zituen:

Gizarte tradizionalaren eta gizarte industrial modernoaren arteko haustura.
Abertzaletasun etniazale eta baserrizalearen sorrera.
Mundu modernoaren "gaitzetatik" babestu beharra: laizismoa, etorkinak eta industrializazioa.
Espainiarekiko edozein lotura haustea eta independentzia aldarrikatzea ezinbestekotzat jo zuten.
Liberalismo foruzalearen errebindikazioak: Itun Ekonomikoa (Kontzertua) bermatzea eta librekanbismoa (ontzioletako burgesiaren eskaria).

Zergati horiek guztiek ondorio sakonak ekarri zituzten:

Eusko Alderdi Jeltzalearen (EAJ-PNV) sorrera (1895ean).
Batzokien sarea eratzea gizarte-egitura gisa.
Abertzaletasuna hedatzea EAJren bitartez, beste alderdi batzuk sortu arte (adibidez, ANV-EAE 1930ean).
Parte-hartze politikoa: 1898an Sabino Arana Bizkaiko diputatu hautatu zuten Bilbotik; 1899an 5 zinegotzi eta alkate bat (Mundakan) lortu ziren; eta 1918an, Ramon de la Sota Gorteetako diputatu izan zen Bizkaitik.
Bi joera nagusiren eraketa: ortodoxoa (independentista) eta moderatua (autonomiazalea).

Amaitzeko, testuaren garrantziaren aldetik alderdi hauek dira aipagarrienak:

Batzokiak: Abertzaletasuna gizartean hedatzeko funtsezko egitura bihurtu ziren.
EAJ: Lehenengo alderdi politiko abertzalea izan zen, tradizionalismoa egitura politiko modernoarekin integratuz.
Ordezkaritza: Politikan oso goiz lortu zen ordezkaritza (1898).
Iraupena: Indar politikoak oztopo guztien gainetik iraun zuen (1916ko haustura, Primo de Riveraren diktadura, frankismoa...).
Garrantzia: Lehenengo lehendakaria (Jose Antonio Agirre) eman zuen eta, frankismoaren ostean, lehen mailako alderdi politiko gisa finkatu zen, erakunde eta parlamentu guztietan ordezkaritza zabala lortuz.