Batxilergoa mailako Geologia ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta ariketak

Goi-Lautada (Meseta Central)

600-800 metroko altitudeko lautada da. Aro Primarioan sortu zen.

Goi-Lautadaren Barne Unitateak

1. Antzinako Zokalo Paleozoikoa:
   • Kokapena: Iberiar Penintsularen mendebaldea.
   • Formazioa: Erliebea penilautadek osatzen dute.
2. Goi-Lautadaren Barruko Mendilerroak:
   • Mendikate Zentrala eta Toledoko Mendiak dira.
   • Aro Tertziarioan sortu ziren.
3. Goi-Lautadaren Barruko Arro Sedimentarioak:
   • Ipar eta Hego Goi-Lautadetakoak dira.
   • Erliebe motak: paramoak, landazabalak, aldapak.

Goi-Lautadaren Inguruko Mendiak

Hauek dira: Galiziako eta Leoneko Mendigunea, Kantabriar Mendikatea, Iberiar Mendikatea eta Sierra Morena. Guztiak Aro Tertziarioan sortu ziren.

Mendi-multzoen Ezaugarriak

• Galizia eta Leoneko Mendikateak: Aro Tertziarioan sortu ziren, Goi-

Lurra aztertzeko metodoak

Planeta nola den ezagutzeko metodo asko daude. Horietatik batek ere ez digu informazio osoa ematen, baina batetik eta bestetik ateratako datu guztiak bildu ondoren lortu da Lurra gaur egun ezagutzen dugun bezala ezagutzea. Zuzeneko metodoek geruzen ezaugarriak zuzenean neurtzeko aukera ematen dute. Hala eta guztiz ere, Lurraren ezaugarrien berri jakiteko erabiltzen diren metodo gehienak zeharkakoak dira. Zeharkako metodoetan, kanpotik lortzen diren datuak erabiltzen dira, adibidez, sakoneko harrien konposizioa, dentsitatea, tenperatura eta egitura. Lurrak egoera fisiko eta konposizio desberdineko geruzak ditu: atmosfera, hidrosfera eta geosfera.

Zuzeneko eta zeharkako metodoen azalpena

Zuzeneko eta zeharkako metodoak...

Goi-Lautada (Meseta Zentrala)

Goi-Lautada, gutxi gorabehera 600-800 metroko altueran dago. Aro primarioan sortu zen, Orogenesi Hertziniarrean, Mendigune Hesperiko zaharra higatzearen ondorioz. Aro tertziarioan, goi-lautada deformatu eta suntsitu egin zen. Hiru unitate nagusi ditu:

1. Antzinako Zokalo Paleozoikoa

• Iberiar penintsularen mendebaldean bakarrik dago.
• Higadurak zokaloa estaltzen zuten material tertziarioak suntsitu zituen, material silizeoak agerian utziz: granitoa, arbela eta kuartzita.
• Erliebe motak: penilautadak, uharte-mendiak eta arroilak.

2. Goi-Lautadaren Barruko Mendilerroak

Mendikate Zentrala eta Toledoko Mendiak dira. Aro tertziarioan sortu ziren, goi-lautadako zokaloko bloke batzuk altxatzerakoan. Harri primarioak: granitoa, arbela...

Arriskuen kontzeptua eta faktore nagusiak

Arriskuak: kalte pertsonala, galera ekonomikoa edo ingurumenari eragin diezaiokeen egoera oro dira.

Arriskuen faktoreak

• Arriskugarritasuna: gertatzeko ala ez gertatzeko probabilitatea.
• Zaurgarritasuna: esposizioarekiko hildakoen ehunekoa (%).

Arriskuen planifikazioa

• Predikzioa: non, noiz eta zein intentsitaterekin gertatuko den aurreikustea.
• Prebentzioa: neurri estrukturalak eta ez-estrukturalak hartzea.

Lurrikarak eta sumendiak

Lurrikarak

Esposizioa: pertsona kopuruarekiko lotura. Zaurgarritasuna: etxeen eraikuntza motaren araberakoa da.

• Aurrekari sismikoak: lur-goratzeak eta makrolurrikarak.
• Intentsitatea: Mercalli eskalan neurtua, eragindako kalteen arabera.
• Magnitudea: Richter eskalan neurtua, askatutako energiaren

Espainiako Erliebearen Ezaugarri Orokorrak

Espainiak forma tinkoa, kosta lauak, altitude handia eta periferiako mendi ugari ditu. Erliebearen eraketan faktore tektonikoek, litologikoek (igneoak eta sedimentarioak) eta higadurak parte hartzen dute.

Bilakaera Geologikoa Aroen Arabera

Espainiako erliebearen historia geologikoa hainbat fasetan banatzen da:

• Arkaikoa: Ipar-mendebaldean higadurak materialak desegin eta itsasora eraman zituen, aztarna gutxi utziz.
• Primarioa: Orogenia Hertziniarra gertatu zen. Mendigune Hesperikoa, Ebroko eta Betiko mendiguneak sortu ziren. Higadurak zokaloa suntsitu eta itsasorantz penditza sortu zuen.
• Sekundarioa: Atsedenaldia, higadura eta sedimentazioa gertatu ziren ezponda eta fosetan.
• Zenozoikoa: Orogenia Alpetarraren

Erakunde Politiko eta Ekonomikoak

Erromako Ituna

1957an sinatutako ituna da. Itun horren bidez, Frantziak, Italiak, Belgikak, Luxenburgok, Herbehereek eta Alemaniako Errepublika Federalak Europako Ekonomia Erkidegoa (EEE) eta Euroatom (AEEE) sortu zituzten.

Itunean helburu hauek ageri dira:

• Muga-zergak kentzea.
• Merkataritza, nekazaritza eta garraio politika bateratua antolatzea.
• Pertsonen, kapitalaren eta zerbitzuen joan-etorri librea segurtatzea.
• Gizarte Funtsa eta Europako Inbertsio Bankua sortzea.

Europar Batasuna (EB)

Europar Batasuna estatuz gaindiko erakunde bat da, eta estatu kideen arteko lotura ekonomikoa eta lankidetza sendotzea ditu helburutzat. Sorrera-itunetan azpimarratzen da bere izaera dinamiko eta ebolutiboa. Maastrichteko Ituna indarrean...

Euskal Herriaren Kokapena

Euskal Herria (E.H.) "euskararen herrialdea" esan nahi du. Pirinioen mendebaldeko muturrean kokatzen da, Bizkaiko golkoaren inguruan. Zazpi herrialdetan banatuta dago: Bizkaia, Gipuzkoa, Araba, Nafarroa, Zuberoa, Lapurdi eta Nafarroa Beherea.

Unitate Morfoestrukturalak

Unitate morfoestrukturalak erliebeak barrualdean hartzen dituen formak eta eraketak dira. Motak: zokaloak, antzinako mendiguneak, tolestura-mendikateak eta sakonuneak.

Mota Nagusien Ezaugarriak

• a) Antzinako mendiguneak: Aro Tertziarioan sortutako mendiak dira. Orogenia-mugimendu alpetarraren ondorioz zokalo bateko bloke bat altxatzean sortu ziren. Material hauek ere paleozoikoak dira. Gaur egun, gailur leun eta biribilduak izaten dituzte. Euskal Herrian Pirinioetako

Penintsulako Erliebearen Ezaugarri Nagusiak

Iberiar Penintsulako erliebearen eraketak hiru ezaugarri nagusi ditu:

• Itxura trinkoa: Oso zabala da eta kostaldeak zuzenak dira.
• Batez besteko altitude handia: 660 metrokoa da. Europan bigarren postua du, Suitzaren atzetik.
• Erliebe menditsua: Modu periferikoan dago kokatuta.

1. Meseta Zentrala

Penintsulako erliebearen oinarrizko unitatea da. Lehen mailako Orogenesi Hertziniarrean osatua eta Orogenesi Alpetarrean deformatua.

Antzinako Zokalo Paleozoikoa

Mendebaldean ikus daiteke (Zamora, Salamanca...). Material zaharrez osatua dago (granitoa, arbela...). Meseta zeharkatzen duten ibaiek arroila sakonak sortu dituzte.

Mesetaren Barrualdeko Mendilerroak

Tertziarioan sortu ziren, Orogenesi Alpetarraren ondorioz:...

Mapa litologikoaren iruzkina

1. Eremu silizeoa

Era primarioko harri zaharrez osatua dago: granitoa, arbela eta kuartzitak. Penintsulako mendebaldean aurkituko dugu, eta Kantabriar mendikatearen, Mendikate Zentralaren, Toledoko mendien eta Sierra Morenaren mendebalderantz adarrak ditu. Pirinioen ardatzean, Iberiar mendikatearen eta Kataluniako kostaldeko mendikatearen sektore batzuetan ere ageri da.

Harririk ugariena granitoa da, kristalinoa eta zurruna. Batzuetan, urak granitoa eraldatu, kristalak deskonposatu eta harea horixka bihurtzen du:

• Mendi garaietan: Ura harrien hausturetatik pasatu, izoztean bolumena handitu eta harriak apurtzen ditu; ondorioz, gandor zorrotzak sortzen dira.
• Leku ez hain garaietan: Granitoa apurka-apurka disgregatu egiten

Lurraren Egitura eta Dinamika

Lurraren Osaera eta Mugimendua

Lurreko partikula bat ere ez dago inoiz geldirik, planetaren barrualdeko korronteek bultzatzen baitituzte.

Atmosferaren Osagai Nagusiak

Lurreko atmosferaren osagai nagusiak:

• 78% nitrogeno
• 21% oxigeno
• 1% argona

Osagai hauek berotegi-gasak dira.

Atmosfera Dinamikoa

Airea, lurrazaleko beroa xurgatzen duenean, hedatu egiten da.

Zergatik da likidoa Lurraren gainazaleko ura?

1. Eguzkitik hurbilago dagoelako Jupiterren sateliteak baino.
2. Lurrak masa handiagoa duelako; beraz, grabitate handiagoa du, eta horri esker, atmosfera du.
3. Lurraren atmosferan berotegi-gasak daudelako.

Lurraren Barnealdea

Lurraren barnealdeko geruzak eta haien gutxi gorabeherako sakonerak:

• Lurrazal ozeanikoa: (6-12 km)
• Lurrazal kontinentala: