Batxilergoa mailako Geologia ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta ariketak

Eguraldia eta Klima: Zer Dira?

Eguraldia leku konkretu bateko atmosferaren egoera da. Klima, berriz, atmosferaren batez besteko egoera da, leku bateko tenperaturei eta prezipitazioei dagokienez, gutxienez 30 urteko denboraldi batean. Beraz, leku bateko eta une zehatz bateko egoera atmosferikoa eguraldia da, eta denboran zeharreko batez bestekoa klima.

Bai klima bai eguraldia aztertzeko, fenomeno atmosferikoak aztertu behar dira, batez ere troposferan, atmosferaren beheko geruzan. Behatoki meteorologikoetan egiten da datuen bilketa, eta gero datu horiek erabiliko dira klima aztertzeko.

Eguraldiaren azterketa egiten duen zientzia meteorologia da, eta klimarena, berriz, klimatologia. Klimatologiak klimak sailkatu, azaldu eta horien ondorioak aztertzen...

LITOLOGIA: Koropleta Mapa

Irudi legenda, non eremu silizeoak laukiz... Mapak eskala grafikoa du. Mapa litologikoak hiru eremu litologiko ezberdinen banaketa erakusten du:

Eremu Silizeoa

Iberiar Penintsulako (IP) mendebaldeko erdialdean, Galizia-Asturiasko lurretatik hasi eta mesetaren mendebaldetik jarraitzen du (Portugal barne), Salamanca, Extremadura eta Huelvako eremua hartuz. Penintsulako ekialdeko erdialdean adar moduan sarrerak ditu (Kantauriar mendikatearen ekialdeko zatia, Sistema Zentrala, Toledoko mendiak, Sierra Morena), baita irlak sortuko balitu bezala ere (Pirinio axiala, Iberiar mendikatearen zonalde batzuk, Kataluniako kostaldeko mendiak eta Sistema Betikoa). Nafarroan: Alduide, Oroz-Betelu eta Aiako Harrien mendigune zaharretan,...

Arriskuen kontzeptuak eta gizartearen bilakaera

Aldaketa horiekin batera gizakiaren bizitzaren luzapena etorri zen. Industriak hirietan kokatu ziren eta bertan hurbildu ziren gizakiak lan bila.

• Esposizioa: Arriskupean dauden pertsonen eta ondasunen kantitatea; adibidez, zonalde bateko biztanleria-dentsitatea handia bada, esposizioa handia dela esaten da.
• Zaurgarritasuna: Gertaera batek esposizioan egondakoen eragin dituen heriotzen edo kalte materialen ehunekoa, 0 eta 1 arteko balioetan adierazita (1 = erabateko galera; 0 = kalterik eza). Hau herrialde baten garapen-mailarekin guztiz lotuta dago (arriskuaren aurrean dagoen kontzientzia-mailak, azpiegiturek, informazioak eta eboluzio-plana aurrera eramateko baliabideek eragiten dute).

Arrisku-motak

Orokorrean,...

Atmosferaren Kutsadura eta Uraren Erabilerak

Atmosferaren Kutsadura: Definizioa

Airearen ohiko konposizioan egon ohi ez diren zenbait substantzia edo energia motaren bat (adibidez, zarata, erradiazio ionizatzaileak) agertzea da, edota aireak berezkoa duen osagairen baten edo gehiagoren kontzentrazioa ohi baino handiagoa izatea.

Atmosferaren Kutsatzaileak

Airean pertsonei, bizidunei edo materialei kalteak edo eragozpenak eragiteko edota klima aldarazteko moduko kontzentrazioan dagoen substantzia, osagaia edo energia mota da.

Lehen Mailako Kutsatzaileak

Igorleek askatutako moduan agertzen dira atmosferan. 7 mota nagusi daude:

• Sufre-oxidoak (SOx)
• Karbono-monoxidoa (CO)
• Konposatu eratorriak eta halogenatuak
• Partikula totalak esekiduran (PTE)
• Konposatu organiko

DORTZAL OZEANIKOA: Hondo ozeanikoan dauden bi mendulerro eta haien artean  rifta dagoen egitura da.

UHARTE ARKUA: kontinentetik urrun hobi ozeanoiko batzuetan sortzen diren sumendi uharteak dira.

HOBI OZEANIKOA: Sakonune estu eta luzeak dira.

OBDUKZIOA: Subdukzioa prosesua eta gero talka orogeno izeneko erliebea osatzen da.

SUBDUKZIOA: Plaka ozeaniko bat litozfera azpiko mantuan hondoratzeko prozezua.

OROGENOA: Litosfera kontinentala komprimitzean eta loditzean sortzen den mendikatea. Orogenesia.

RIFT: Bi kontinenteak zakabanatzean sortzen den haustura eremua da. FAILA: Arroketan sortzen den jarraitazun esa da.

ISOSTAZIA: Lurrazalaren hondoratze eta igotze bertikala.

D GERUZA: Mantuaren eta nukleaoaren arteko transizioa eratzen duen geruza.

PUNTU BEROA:...

Galaxien Sailkapena

• Galaxia Lentikularrak: Izar-multzoek erdiko nukleo bat osatzen dute, inguruan nebulosa-diskoa dutela.
• Irregularrak: Izar-agregakinek ez dute forma zehatzik eta nebulosa ugari dute inguruan.
• Eliptikoak: Izar-agregakinek elipse antzeko multzoa eratzen dute. Nebulosa gutxi dituzte.
• Espiralak: Izar-agregakinek elipse itxurako nukleoa osatzen dute, eta hortik besoak ateratzen dira. Besoetan daude nebulosak.
• Espiral Barratuak: Izar-agregakinak nukleo luzeska bat eratuz pilatzen dira. Nukleo horretatik ateratzen dira besoak.

Galaxien Mugimenduak

• Errotazioa: Ardatz zentral baten inguruan.
• Translazioa: Galaxia handiago bate inguruan.
• Hedapena: Elkarrengandik urrunduz.

Eguzkiaren Egitura

Eguzkia

• Nukleoa: Diametroa 150.000 km. Erdiguneko geruza;

Kareharrizko ingurua eta erliebe karstikoa

• Poljeak: Hondo horizontaleko sakonune luzangak dira, aldapa malkartsuen erdian. Ur-lasterrek zeharkatzen dituzte, tarte batean edo osorik. Ur horiek bat-batean desagertu egiten dira sarbegietatik edo putzuetatik, eta lurpetik mugitzen dira.
• Dolinak edo tortak: Ura gelditzen den lekuetan sortutako barrunbe handiak dira; alboan dauden beste batzuekin lotu daitezke, ubala izeneko bilbe konplexuko barrunbeak sortuz.
• Kobazuloak: Ura iragaztean eta kareharrizko lurzoruaren pitzaduretatik galeriak eginez sortzen dira.
• Leizeak: Lurrazala lurpeko galeriekin komunikatzen dituzten irekigune estuak dira.

Inguru buztintsua

Aro tertziarioko eta kuaternarioko harri sedimentarioek osatzen dute. Ipar eta hego goi-ordokietan,...

Erliebearen Definizioa

Erliebea paisaiaren ezaugarri diren lurrazaleko formen multzoa da.

Kanpo Prozesu Geologikoak

Kanpo prozesu geologikoak agente geologikoek eragindako erliebe-aldaketak dira. Lau prozesu nagusi bereizten dira:

1. Meteorizazioa: Arroka apurtzea edota arrokaren osagai diren mineralen transformazio kimikoa.
2. Erosioa: Arroken higidura. Higiduraren intentsitatea aurretik meteorizazioa gertatu izanaren menpe dago.
3. Garraioa: Meteorizazioaren eta erosioaren ondorioz sortutako materialak lekualdatzea.
4. Sedimentazioa: Garraiatutako materialak metatzea.

Agente Geologikoak: Ura eta Haizea

Ura

Ibaiak

Ibilgu finkoa dute, ur-korronte iraunkor eta jarraiak dira. Uraren jatorria euria, uharrak, lurpeko urak, desizosteetan sortutako ura edo ibai txikiagotan...

Erliebearen Modelatzea eta Kanpo-eragileak

Itsasoek, glaziarrek, haizeak eta ibaiek eragina dute erliebean, eta aldatu egiten dute; hori dela eta, eragile geologiko deritze. Eguzki-energiak eta grabitateak aktibatutako eragile geologikoak kanpo-eragileak dira, eta kanpo-prozesu geologikoak sortzen dituzte. Hauek Lurraren barneko energia termikoak sortutako barne-prozesu geologikoetatik bereizten dira.

Erliebearen forma baldintzatzen duten faktoreak

Erliebeak forma zehatz bat hartzeko darabilen prozesua erliebearen modelatzea da. Eskultoreen jarduerarekin antzekotasun handia du:

• Harri mota: Harri bakoitzak berariazko ezaugarriak ditu. Horren ondorioz, granitoak eta buztinak ez dute forma bera izango.
• Klima: Klimak zehazten du zer kanpo-eragile geologiko

Ozono-geruzaren urritzea

Estratosferako ozono-geruza bat inguratzen du Lurra. Oxigeno molekulatik abiatuta sortzen da ozonoa; eguzki-izpi ultramoreek oxigeno-molekulak hausten dituztenean sortzen da. Baina estratosferara heltzen direnean, hainbat kutsatzailek ozonoarekin erreakzionatu eta haren kontzentrazioa jaitsi dezakete; kutsatzaile horiek giza jardueren ondorioz sortzen dira. Osagai aipagarriak dira klorofluorokarbonoak (CFC).

Atmosferara igortzen direnean, 10–20 urte inguru behar izaten dute estratosferara heltzeko; heltzen direnean, erraz apurtzen dira eta haize-korronteek eraginez oso zabalduta egon daitezke. Klorofluorokarbonoak, troposferan aldatu gabe iraun eta estratosferara heltzen direnean, eguzki-izpiek haien molekulak apurtzen...