Batxilergoa mailako Geologia ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta ariketak

Zer da berotegi-efektua?

Berotegi-efektua klima berotzen duen prozesu natural bat da, Lurraren hartu-eman erradioaktiboan parte hartzen duena. Atmosferan dauden berotegi-efektuko gasek (BEG) sortzen dute, batez ere:

• Ur-lurruna (eragin gehien duena)
• Karbono dioxidoa (CO₂)
• Metanoa (CH₄)

Efektu hau nekazaritzan eta lorezaintzan erabiltzen diren berotegien analogiaz izendatu da. Hauek espazio itxi batzuk dira, alde bat edo gehiago beira edo plastiko gardenezkoak dituztenak, eguzkiaren beroa igarotzen utziz eta barnean gordez, landareek mikro-klima onuragarri batez goza dezaten.

Giza jardueraren eragina eta arriskuak

Baina giza jarduerak, batez ere azken hamarkada hauetan eta Ipar hemisferioan, altxarazi egin du CO₂ kontzentrazioa eta, aldi berean, arriskuan...

GL-ren kanpoko sakonuneak:arro aurrealpetarrak,forma traingeluarrekoak.Aro3tziarioan sortu,gero sedimentu 3tziareioz eta 4ternaioz bete ziren eta gaur egun erliebe ia horizontalak dira.2sakonune:1)Ebrorena:pirineoen paraleloa da.Iberia mndikt eta katal-ko kostaldeko mendiktk ixten dute.Itsasoak estali zuenez, itsas eta kontinental materialak ditu.Erliebea:Sotomonte:lur lauak dira, eta erosioak mailuak eta zuloak eratu ditu.Erdigunea:estratu horizontalak dira eta emaitza mahaien eta badlanden erliebea da.2)Guadalquivir:mendikate betikoen paraleloa,hauda, SierraMorena eta O.Atlantikoaren artean.Lehenengo itsasora irekita zegorn,geroago sedimentuengatik,padura zingiratsuak bihurtu ziren.Erliebea:landazabal uhindutak, eta kareharriaren eraginez,...

Goi Lautadaren Ezaugarri Orokorrak

Goi Lautada gutxi gorabehera 600-800 metroko altitudean dago. Aro Primarioan sortu zen, baina Aro Tertziarioko alpetar orogenesian, Goi Lautadako zati handi bat deformatu eta suntsitu zen. Honen ondorioz, hiru zati nagusi bereiz ditzakegu: antzinako zokalo paleozoikoa, barruko mendilerroak eta arro sedimentarioak.

1. Antzinako Zokalo Paleozoikoa

Antzinako zokalo paleozoikoa Iberiar Penintsularen mendebaldean dago. Erliebea penilautadek edo modu leunean uhindutako higadura-azalerek osatzen dute. Penilautada hauetan, harri gogorrenen ondorioz eratutako uharte-mendiak ageri dira; adibidez, Extremaduran. Penilautaden eta Goi Lautadako arro sedimentarioen arteko ukipen-aldean, ibaiek arroila sakonak sortzen dituzte,...

Definizioak

Eguraldia

Atmosferak une eta leku jakin batean duen egoera da. Oso aldakorra da, eta behaketa zuzenen bidez zehazten da. Eguraldia aztertzen duen zientzia Meteorologia da.

Klima

Atmosferak leku jakin batean duen batez besteko egoera da. Eguraldiak baino ezaugarri egonkorragoak ditu. Leku jakin batean urtean zehar egiten duen eguraldia aztertuz eta batez besteko balioak estatistikoki kalkulatuz zehazten da. Klima aztertzen duen zientziari Klimatologia deritzo.

Ekintza Gunea (Presio Eremuak)

Goi eta behe presio eremuak dira.

Presio Atmosferikoa

Aireak gainazal unitate baten gainean eragiten duen presioa da. Barometroarekin neurtzen da, eta eguraldi mapetan presio bereko puntuak isobara lerroen bidez lotzen dira.

• Goi presio guneak (Antizikloiak)

Kareharrizko eremua

Kareharria: Pitzadurak edo diaklasak eratuz hausten den arroka gogorra da, eta ur azidoetan azkar disolbatzen da. Harri sedimentario karbonatikoa da.

1. Lapiatza

Lapiazak edo lenarrak tabike gutxi-asko zorrotzek bereizitako ildoak eta zuloak dira. Jariatze-urek isurialdeetan eragiteagatik eratzen dira ildoak (isurialdeko lapiazak), bai eta gainazal pitzatuetan eragiteagatik ere (mahai-itxurako lapiazak). Zuloak hutsune txikiak dauden lekuetan eratzen dira, hutsune horietan ura biltzen baita (harrizko itsasoa edo lapiaz albeolarra).

2. Zintzurra

Zintzurrak haran estuak eta sakonak dira, eta ibaiek eratutako isurialde malkartsuek inguratzen dituzte.

3. Poljea

Poljea haran luze eta itxi antzeko sakonune bat da, tamaina handikoa, arroka...

Era Tertziarioa eta Alpetar Orogenia

Era Tertziarioan (68-1,7 milioi urte), Alpetar orogenia gertatu zen, eta aldaketa handiak eragin zituen Iberiar penintsulako erliebean.

a) Mendikate alpetarrak altxatu ziren, antzinako mendiguneen arteko fosa piriniotarrean eta betikoan jaikitako materialak tolestu zirenean. Mendiguneak, hain zuzen, tope gisa aritu ziren. Horrela, Pirinioak eta Mendikate Betikoak sortu ziren: lehenak, Hesperiar mendigunearen, Akitaniakoaren eta Ebrokoaren artean (azken hori hondoratu egin zen); besteak, Mendigune betiko-rifearraren eta Hesperiar mendigunearen artean.

b) Sakonune prealpetarrak eratu ziren mendikate berriekiko paralelo: Ebroko sakonunea, Pirinioekiko paralelo; eta Guadalquivirrekoa, Mendikate Betikoekiko paralelo....

Euskal Herriko Erliebe Unitateak

Sarrera:

Euskal Herria ipar hemisferioko alde epelean dago. Lurraldea Pirinioen mendebaldeko muturrean kokatzen da, Bizkaiko golkoaren inguruan 20.000 km², 7 lurraldetan banatuta.

Euskal Herriko erliebea, neurri handian, aro Tertziarioko orogenesi alpetarrean eratu zen. Orogenia alpetarrean plaka Iberiarrak eta Europarrak talka egin zuten plaka Afrikarraren bultzadaz, eta ondorioz, materialak altxatu eta tolestu egin ziren hainbat fasetan. Orduan, Pirinioak sortu ziren horiekin batera Euskal Mendiak ere. Itsas jatorriko material sekundarioak, Tertziarioak eta Paleozoikoak ageri dira.

Erliebea:

Euskal Herriko erliebea 3 unitatek osatzen dute:

• Pirinioak: Pirinioen ardatza; Hego Euskal Herriaren hegoaldetik. Nafarroaren

Kanaria Uharteetako Erliebea

Kanarietako erliebe-mota bolkanikoak era askotakoak dira:

Erliebe Bolkaniko Motak

• Kono bolkanikoak: Gailurrean irekiak diren kono-itxurako goraguneak dira (adibidez, Tenerifeko, La Palmako eta Lanzaroteko sumendi batzuk).
• Galdarak: Zirkulu-formako krater handiak dira.
• Malpaís: Laba-jario zaharrez osatutako eremu malkartsuak dira.
• Dikeak eta rokeak: Magma isurtzeko hodiak dira.
• Sakanak: Haran estuak, malkartsuak eta ibilbide laburrekoak dira.

Kanarietako Kostaldea

• Itsaslabar handiak.
• Hondartzak (adibidez, Kanaria Handiko Maspalomas).

Euskadiko Erliebea

Euskadiko erliebea bi unitate nagusik osatzen dute: Euskal Mendiak eta Ebroko Zokogunea.

Euskal Mendiak

Pirinioak eta Kantauriar mendilerroaren bertako sektorean kokatuta daude....

Prezipitazio motak eta haien jatorria

Prezipitazio konektiboak

Airea gune jakin batean berotu eta gora egitean (korronte nahiko bortitzak) sortzen dira. Airea lurrazaleko alde beroagoak ukitzean berotzen da; hortaz, gora egiten du. Gorantz egin ahala, dilatatu eta hoztu egiten da, eta aire-masa hori bizkorrago iristen da ihintz-puntura; ondorioz, ur-lurruna kondentsatzen da eta hodeiak eratzen dira. Prezipitazio mota horretan tantak handiak izaten dira; izan ere, diametro eta pisu jakin bat behar izaten dute erortzeko.

Prezipitazio orografikoak

Airea gorabehera topografiko handi samarren gainetik pasatzean sortzen dira, hala nola mendi baten gainetik. Aire hezeak mendian gora egitean eta tenperatura baxuagoa aurkitzean, ur-lurruna kondentsatzen...

Unibertsoa eta Izarren Eboluzioa

Unibertsoa sortu eta 300.000 urtera argia sortu zen eta norabide guztietan sakabanatu zen. Gaur egun horren arrastoa jaso dugu eta hondoko irradiazio deritzogu. Hori Leherketa Handiaren (Big Bang) frogatzat hartzen da.

Galaxiak aztertu zituztenean, konturatu ziren elkarrengandik urruntzen ari direla. Ondorioz, galaxia gehienetatik datorkigun argiaren espektroa gorrirantz desplazatuta dago. Zenbat eta desplazamendu handiagoa izan, orduan eta gerturatze/urruntze abiadura handiagoa da. Unibertsoa handitzen doan heinean, galaxien artean espazio berria sortzen da.

Unibertsoak duen masaren arabera, bi aukera planteatzen dira:

• Zabaltzen jarraitzea, guztiz hoztu arte.
• Grabitazio-indarrari esker berriro elkartzen hastea;