Geografia ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta problemak

Behe Paleolitoa

• Homo antecessor (Atapuerca) = Homo erectus.
• K.a. 350.000 urte.
• Zakar landutako aizkorak: chopper-ak.
• Manzanares ibaiaren ertzetan, Tajoren arroan, Torralba eta Ambrona (Soria).
• Harrapakaria.
• Taldetan bizi da.
• Ibiltaria.

Erdi Paleolitoa

• Homo neanderthal.
• K.a. 100.000-35.000 urte.
• Europan bakarrik zegoen.
• Begi urdinak eta ilehoriak ziren.
• Tresna espezializatuak.
• Sua menperatzen zuten.
• Fededunak: hilak zaintzen zituzten.
• Morin (Kantabria), Cova Negra (Valentzia), Gibraltar.

Goi Paleolitoa

• Homo sapiens cromagnon.
• 35.000-10.000 urte.
• Gure arbaso zuzenak.
• Lehen tresnak (hezurrak, adarrak, maskorrak...).
• Haitzetan eta labarretan bizi.
• Altamira, Tito Bustillo, Isturitze, Praileaitz, Ekain...
• Labar-artea:
  1. Bizkaiko golkoan.
  2. Errealistak.
  3. Kolore anitz.
  4. Abere ugari;

Faktore fisikoak eta giza faktoreak

Lehen sektoreko jardueretan hainbat faktorek eragiten dute:

Faktore fisikoak

• Klima: tenperatura, eguzkialdia eta hezetasuna.
• Erliebea: altitudea.
• Lurzorua: berezko ezaugarriak.

Giza faktoreak

• Biztanleriaren bolumena eta landutako lurra.
• Teknikak, errendimendua, ekoizpena, kontsumoa eta merkatua.
• Globalizazioa, salmenta eta lehiakortasuna.
• Politika: nekazaritza-politika eta ingurumen-politika.

Nekazaritza motak herrialdeen arabera

Herrialde garatuak: Merkatuko nekazaritza

Ekoizpenaren espezializazioa eta labore bakarreko sistemak (monolaborantza) dira nagusi. Ezaugarri nagusiak honakoak dira:

• Mekanizazioa eta laborantza-teknika modernoen aplikazioa (ongarriak).
• Eragina: prezioen jaitsiera merkatuan.
• Garraio bereziei esker,

Jende, kultura, politika, ekonomiak, abantaila handiak, egoitzak, ekoizpen guneak, nazioarteko truke gehienak, urbanizazio pribatuak, baztertutako inguruetan, lurzoru, joan-etorriak.

Hiri industrialen sorrera eta ezaugarriak

Hiri industrialak industriaren ondorioz sortu ziren. Izan ere, fabrikak eta trena jaio zirenean, langile gehiago behar izan ziren, eta hirietako biztanleria izugarri hazi zen. Bizitegi-auzo berriak eratu ziren, eta eraikuntza eta ingurunearen ezaugarriak industria jarduerekin lotuta zeuden.

Gizarte-klaseak eta etxebizitza egoerak

Klase sozialen bizi-baldintzak ezberdinak izan ziren batzuetan eta besteetan. Langileen auzoak kanpoaldean zeuden, etxebizitza xumeetan eta osasun-baldintza txarrak zituzten; burgesen auzoak zabalagoak...

Metropoli-inguru: hiri handi bat inguratzen duen hiri-eremua da. Haren barruan, hiri nagusiarekin ezinbesteko harreman ekonomikoa duten hainbat udalerri independente izaten dira. Ezaugarriak: hiri nagusi bat aldamenean, langileek egunero mugimendu pendularrak egitea, udalerrien arteko jarraipen geografikoa, eta hiri nagusiarekin garraioen bidez ondo lotuta egotea. Konurbazioa: fenomeno hori agertzen da sortzez independenteak ziren bi hiri, beren hazkundeagatik, autonomiarik galdu gabe batzen direnean.  Urbanizazio barreiatua: lehen landa-eremuak zirenetan multzo urbanoak eratzen direnean sortzen dira. Multzo horiek ez daude hiritik hain urrun; eta, askotan, kontrolik gabe hasten dira. Pendulu-mugimenduak: hiritik urrun bizi den biztanleriak...

Irisgarritasuna eta errepideak

Errepidezko irisgarritasuna handixeagoa eta homogeneoagoa da beste garraio-azpiegitura batzuena baino. Hala ere, arazoak pilatzen dira ondorengoetan: edukiera handiko korridore erradialetan, industria-gune eta turismo-gune nagusietan, non azpiegitura gehiago eta kalitate handiagokoak behar diren.

Ingurumen-jarduna

Ingurumen-jardunak helburu du automobilen kutsadura murriztea: garraio kolektiboa eta trenbidea sustatuz eta errepide berdeak bultzatuz balio handiko inguruetan. Trafiko moderatu eta mugatuarekin, inguruko toki-garapena sustatuko da.

Garraio-azpiegituren Plan Estrategikoa

Garraio-azpiegituren Plan Estrategikoaren helburu nagusiak hauek dira:

• Lurralde osoari errepidezko irisgarritasun handia ematea, edukiera

1. Trenbideko garraioa: egitura, zerbitzuak eta erronkak

   a) Eskumenak eta operadoreak

   Sarearen gaineko eskumenak Estatuaren eta autonomia-erkidegoen artean banatzen dira. 2005etik, ADIF enpresak sarea administratzen du, eta sarea ustiatzeaz eta mantentzeaz arduratzen da; linea berriak eraikitzen ditu. RENFEk bidaiarien eta salgaien zerbitzuak ematen ditu sare konbentzionalean eta abiadura handikoan; FEVEk bidaiarien eta salgaien zerbitzuak ematen ditu bide estuko lineetan.

   b) Trenbide-sareak

   Trenbide-sareak 3 sare ditu:

   • Sare konbentzionala: 200 km/h-ko abiaduran baino txikagoan zirkulatzeko ekipatuta dago. Iberiar penintsulan egitura erradiala du. Linea batzuk defizitarioak dira.
   • Abiadura handiko sarea: 200 km/h-ko abiaduran baino handiagoan ibiltzeko

Alde Zaharraren Ezaugarriak

Hiri zaharren ezaugarri nagusiak:

1. Hiri gehienak harresiz inguratuta zeuden, defentsarako, epidemietatik babesteko eta zeregin fiskaletarako.
2. Planoa irregularra izan ohi zen Erdi Aroko hirietan, baina plano erradiozentrikoak, linealak eta koadrikula itxurakoak ere bazeuden.
3. Hiri bilbe itxia, altuera txikiko familia bakarreko etxeak, batzuk patiodunak.
4. Lurzoruan etxebizitzak, lantegiak eta dendak kokatzen ziren, gremioen arabera auzoak sailkatuz.
5. Gizarte arloan, aldi berean zenbait talde bizi ziren: langileak periferian eta auzo bananduetan, eta zentroa leku aipagarria zen.

Hirien Bilakaera Historikoa

• Erromatar Hiria

  Plano erregularra. Foroa zen eraikin nagusien kokalekua (adibidez, Zaragoza).

• Erdi Aroko Hiria

  • Hiri Musulmana:

Industria aurreko urbanizazioa

Industria aurreko urbanizazioan, urbanizazio tasa urria eta egonkorra zen, hazkunde paraleloekin. Batez besteko neurria 1.000 eta 5.000 biztanle artekoa zen.

Faktore nagusiak

• Ekonomiko-militarrak
• Politiko-administratiboak
• Erlijiosoak eta kulturalak

Etapak

• Antzinaroa: Feniziar eta greziar kolonizazioari lotutako lehen hiriak (Cádiz, Ampurias).
• Erromanizazioa (K.a. III. mendea): Tarragona, Sevilla eta Bartzelona bezalako hiriak sortu ziren, galtzadak eraikiz.
• Erromatar agintearen gainbehera: Germaniar inbasioek desurbanizazioa ekarri zuten, landa-eremuetara eta erlijio-egoitzetara joz.
• Erdi Aroa: Musulmanek hiri berriak sortu zituzten (Madril, Murtzia, Almeria). Errekonkistan, kristau eremuan urbanizazioak gora egin zuen,

Euskal Herriko Biztanleriaren Banaketa eta Desoreka

Evoluzio Demografikoa

• Aintzinako Erregimen Demografikoa: XX. mende hasiera arte.
• Trantsizio Demografikoa: 1900etik 1975era.
• Erregimen Demografiko Modernoa: 1975. urtetik aurrera.

Migrazio Fluxuak

Barne Migrazioak

• Tradiziozkoak: XX. mende hasieran.
• Gerra Zibilean eta Gerraostean.
• 1950-1975: Loraldia.
• 1975etik aurrera: Beherakada.

Migrazioak EAE-n

XX. mendeko bigarren hamarkadara arte.

Kanpo Migrazioak: Bi Loraldiko Bi Krisialdi

• Lehenengo loraldia: XIX. mende erdialdetik 1914 arte.
• Bi mundu gerren artean.
• 1945-1960: Loraldia.
• 1960an: Krisialdia.

Europa Barneko Migrazioa

• 1950era arte: Gehienak Frantziara.
• 1950-1973: Loraldia (Europa berrindartzea, Espainiatik kanpora joatea).
• 1973ko krisiak migrazioak jaitsi zituen.

Nekazaritza Hobekuntzak eta haien Eraginak

XIII. mendean, nekazaritzan hainbat hobekuntza garrantzitsu gertatu ziren:

1. Lur gehiago landu zituzten: basoak bota eta zingirak lehortu zituzten ekoizpena handitzeko.
2. Teknika berriak erabili zituzten: hala nola, gurpil-goldak, errotak eta ureztatze-sistema eraginkorragoak.
3. Labore berriak sartu zituzten, elikadura dibertsifikatuz.

Ondorioz, elikadura hobetu zen, gosearen mehatxua gutxitu eta biztanleriaren kopurua nabarmen handitu zen.

Merkataritzaren Garapena Erdi Aroan

XII. mendetik aurrera, merkataritza asko garatu zen, biztanleria hazi zelako eta produktuen eskaera handitu zelako. Salgaiak bi bide nagusitatik garraiatzen zituzten:

• Lehorrez: gurdietan, bide-sareak erabiliz.
• Itsasoz: Itsaso Baltikotik eta