Historiaurrea: Paleolitotik Metal Aroraino

Behe Paleolitoa

• Homo antecessor (Atapuerca) = Homo erectus.
• K.a. 350.000 urte.
• Zakar landutako aizkorak: chopper-ak.
• Manzanares ibaiaren ertzetan, Tajoren arroan, Torralba eta Ambrona (Soria).
• Harrapakaria.
• Taldetan bizi da.
• Ibiltaria.

Erdi Paleolitoa

• Homo neanderthal.
• K.a. 100.000-35.000 urte.
• Europan bakarrik zegoen.
• Begi urdinak eta ilehoriak ziren.
• Tresna espezializatuak.
• Sua menperatzen zuten.
• Fededunak: hilak zaintzen zituzten.
• Morin (Kantabria), Cova Negra (Valentzia), Gibraltar.

Goi Paleolitoa

• Homo sapiens cromagnon.
• 35.000-10.000 urte.
• Gure arbaso zuzenak.
• Lehen tresnak (hezurrak, adarrak, maskorrak...).
• Haitzetan eta labarretan bizi.
• Altamira, Tito Bustillo, Isturitze, Praileaitz, Ekain...
• Labar-artea:
  1. Bizkaiko golkoan.
  2. Errealistak.
  3. Kolore anitz.
  4. Abere ugari; gizaki gutxi eta mozorrotuak.
  5. Ez dituzte eszenarik osatzen.
  6. Leku ezkutuetan eta zailak iristeko.
• Arte mugikorra: Venus esteatopigiak.

Epipaleolitoa

• Levanteko labar-artea.
• Gizaki ugari, eszenak osatuz.
• Kolore bakarrekoak.
• Irudi eskematikoak.
• Ez daude ezkutuan.
• Vallorta, Cogull, Bicorp...

Neolitoa

• Gizakia ekoizle egiten da: nekazari eta abeltzain.
• K.a. 5000 eta 2000 urte.
• Su-nekazaritza.
• Herrixkak.
• Lan-banaketa (zeramika, ehungintza...).
• Gizarte-hierarkia.
• Trukeko merkataritza.
• Erlijioa.
• Mediterraneotik iritsi.
• Almeriako kultura: El Garcel (K.a. 4500 inguru).
• Garia eta garagar arrastoak.
• Kardial zeramika.

Nekazari eta abeltzain izatearen ondorioak

• Hobe elikatu: Bariatuagoak (esnekiak, okela nahi denean). Urte gehiago bizi, ume gehiago eta, honen ondorioz, demografia bikoiztu.
• Egonkorrak: Etxeak, hiriak (hirigintza). Arauak, monarkia, gudarostea, funtzionarioak, gizarte-hierarkia eta lur-gerrak.

Nekropoliak eta megalitismoa

• Hil-herriak.
• Trikuharriak, korridore-trikuharriak, mairu-baratzak, tolosak eta menhirrak.

Metal Aroa

Kobre Aroa (K.a. 3000-1700)

• Ureztatze-sistemak.
• Taldeko hilobi megalitikoak.
• Ezkula-ontzia.
• Los Millares (Almeria).

Brontze Aroa (K.a. 2000-1000)

• Metalen bidea: Kornualles, Cartagena, Ekialdeko Mediterraneoa.
• Aleazioak.
• Gizarte-hierarkia egonkorra.
• Urrearen erabilera.
• Hirigintza aurreikusia.
• Balear megalitismoa.
• Kutxa-eremua.
• El Argar zen hiri famatuena.