Geografia ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta problemak

Espainiako Ibai Isurialdeak

Zer dira Ibai Isurialdeak?

Isurialde hidrografikoa urak itsaso edo ozeano berera isurtzen dituzten ibai-arroen multzoa da.

Espainiako Isurialde Nagusiak

Penintsulako ibaiak hiru isurialde hidrografiko nagusitan banatzen dira:

• Kantauri isurialdea
• Isurialde atlantikoa
• Mediterraneo isurialdea

Kantauri Isurialdea

Kokapena: Kantauriar erlaitza eta Galiziako iparraldea hartzen ditu.

Ezaugarriak:

• Ibai laburrak dira, kostaldetik hurbil dauden mendietan jaiotzen direlako.
• Ibaiadar ugari eta txikiak dituzte.
• Jaiolekutik itsasoraino (oinarrizko maila) malda handia dute.
• Higadura txikiagoa dute, maldak landarez estaliak daudelako eta kareharria nagusi delako (iragazkorra).
• Ur-emari handikoak dira (gehienbat neguan, gutxiago udan) eta erregimen

Iberiar Penintsulako Ibaiak

Isurialde Hidrografikoak

Urak itsaso berera isurtzen dituzten ibaien multzoa da isurialde hidrografikoa. Iberiar penintsulan, disimetria handia dago isurialde atlantikoaren eta Bizkaiko golkoaren isurialdearen, eta isurialde mediterraneoaren artean. Hau Goi-lautada Iberiar mendikatetik mendebalderantz inklinatuta dagoelako da.

Bizkaiko Golkoaren Isurialdea

Ibai laburrak dira, kostatik hurbil dauden mendietan sortzen direnak. Higatze-indar handia dute, sorreratik bokaleraino desnibel handia dutenez. Emaritsuak dira eta erregimen nahiko erregularrekoak, prezipitazioak ugariak eta konstanteak direlako. Inguruabar hauek eta topografia malkartsua aprobetxatuz, urtegiak eraiki dira, ekoizpen hidroelektrikora bideratuak.

Atlantikoko

Euskal Herriko Erliebea

Euskal Mendiak

Pirinioen eta Kantabriar mendikateen artean kokatuta daude. Materialak, Aro Sekundarioan Fosa Pirenaikoan metatutako kareharrizkoak dira. Material sekundario horiek tolestu egiten dira arku-forma hartuz, Bizkaiko golkoaren luzeran. Hainbat unitate bereizten ditugu:

• Itsasertzeko aurreko katea: Kareharria da material ohikoena, eta bertan gailur txikiak aurki ditzakegu.
• Banalerro atlantiko-mediterraneoa: Hemen ere kareharria da material nagusia, eta gailurrik altuenak aurki ditzakegu (Gorbeia, adibidez). Kareharrizko harriek modelatu karstikoaren formak jarraitzen dituzte.
• Hegoaldeko arroak eta mendilerroak: Pirinioetako sakonunearen luzapena da. Aro Kuaternarioko materialek osatzen dute. Kareharrizko hegoaldeko

1. Erromatar aurreko herriak

Burdin Aroan zehar eta erromatarrak heldu arte (K.a. III. mendean), Iberiar Penintsulan bizi ziren herriak dira. Mediterraneo inguruan tribu iberiarrak bizi ziren; hauek kostaldean merkataritza-guneak zituzten feniziarren eta greziarren eragina izan zuten. Iberiarren ondoan, Andaluzia aldean, tartesoak bizi ziren, harik eta iberiarren menpe desagertu ziren arte.

Penintsularen erdialdean eta mendebaldean, Europatik etorritako hizkuntza indoeuroparra zuten tribu zeltak kokatu ziren. Jatorriz zeltak ere, ziur aski, zeltiberiarrak ziren, mesetaren ekialdean eta Ebroko haranean kokatutakoak. Zelten eraginpeko gunean iparraldeko beste tribu batzuk ere baziren:

• Galaikoak
• Asturiarrak
• Kantabriarrak
• Baskoiak

2. Baskoiak

Penintsularen...

Lehen sektorea

Definizioa: Naturatik baliabideak lortzeko ekonomia-jarduerak.

Jarduerak

• Munduko biztanleriaren %38,5ek lehen sektorean lan egiten du.
• Munduko ekoizpen osoaren %4 lehen sektoreak ekoizten du.

Nekazaritzaren faktoreak

Faktore fisikoak

• Klimaren eragina: Landareen garapena tenperaturaren, lurraren hezetasunaren eta hartzen duten eguzki-erradiazioaren mende dago.
• Erliebearen eragina: Nekazariek nahiago dute ordokietan eta haranen hondoetan jardutea.
• Zoruaren eta landarediaren eragina: Zoruak landareek behar dituzten elikagaiak ematen ditu.

Giza faktoreak

• Biztanleriaren hazkundea: Ondorioz, berezko landaredia urritu edo basogabetu egin da.
• Teknologiaren aurreratzea: Nekazariek nekazaritza-lanabes oso oinarrizkoak erabiltzen dituzte. Teknologiari

Populazio piramideak biztanleriaren sexu eta adin egiturak erakusten dituzten grafikoak dira. Horrez gain, beraietan, beste zenbait gertakizun demografiko, politiko, sozial eta ekonomikoren berri ere aurki daiteke: gerra-aldiak, izurriteak, jaiotzaren aldeko estatu-politikak, migrazio-mugimendu handiak, garapen ekonomikoa, etab.

Erregimen demografikoaren arabera, populazio piramideek forma desberdinak izaten dituzte. Garrantzitsuenak pagoda (hedakorra), kanpaia (gelditua) eta urni-forma (regresiboa) dira.

Teknikoki, barra-grafikoak dira, bi ardatzen inguruan antolatuak. Ardatz bat goitik beherakoa da eta bertan biztanleak adinaren arabera, bost urteko mailatan sailkatzen dira, zerotik ehuneraino (0-4, 5-9, 10-14, etab.). Beste ardatza ezkerretik...

Gaia: Hirugarren Sektorearen Ezaugarriak eta Sailkapena

Hirugarren sektoreak gizarteari zerbitzuak eskaintzen dizkio.

Ezaugarriak

• Dibertsitatea: Oso zabala, jarduera mota desberdinak biltzen ditu.
• Ondasun ez-materialak: Zerbitzuak dira.
• Giza izaerari lotutako jarduerak.
• Enpresa txikiak eta ertainak.
• Mundu garatuan eta Espainian gehien garatu den sektorea da.
• Ezkutuko ekonomia: Garrantzi handia du (diru beltza).
• Lanpostuak: Espezializazio gutxikoak eta ezegonkorrak.

Sailkapena

• Publikoa: Administrazioak eskaintzen du. Helburua ongizate estatua da eta zergen bitartez finantzatzen da (adibidez: hezkuntza, osasuna).
• Pribatua: Enpresa pribatuek eskaintzen dute. Bezeroen ordainketen bidez finantzatzen da eta helburua etekina lortzea da.

Jomuga: Enpresei (publizitatea,...

Mapak EAEko hiri nagusien kokapena islatzen du, biztanle kopuruaren arabera sailkatuz.

Hiri-sistemaren ezaugarriak

Biztanleriaren banaketa desorekatua da: Bilboko aglomerazioa Bizkaian, hiri-sare orekatuagoa Gipuzkoan eta Gasteizen hegemonia Araban. Erdi Aroko hiribilduen prozesuak (hiriburu eta eskualdeburuak ezarriz) eta XIX. mendetik aurrera izandako industrializazioak azaltzen dute desoreka hori. Biztanleriaren % 70 kostaldean bizi da, bertan hasi baitzen industrializazioa lehenago.

Isurialde atlantiar edo kostaldeko azpisistema

Oso trinkoa da, bi hiriburutan ardaztuta (Bilbo eta Donostia). Mapak hiriburuen eragin-eremuetan ezberdintasunak islatzen ditu:

• Bilboko metropoli-inguruak pisu handia dauka; eskualdeko garapenaren motorra da. Bizkaiko

Immigrazioaren ondorioak

• Ondorio demografikoak: Biztanleriaren hazkundea dakar.
• Ondorio ekonomikoak: Biztanleria aktiboaren igoera, lanpostu kaskarrak eta etxeko zerbitzuak; arazo batzuekin lotuta ere egon daiteke.
• Gizarte-ondorioak: Jokabide xenofobo eta arrazistak, lan-baldintza gogorrak, bizi-baldintza txarrak auzo marjinaletan, delituen eta bide txarreko bizimoduen egoztea, eta integrazio-zailtasunak.

Espainiako biztanleriaren etorkizuna

Jaiotza-tasa eta ugalkortasuna

Jaiotza-tasak gora egingo du urte batzuetan, baina 2010-2020 bitartean ziurrenik behera egingo du. INEren arabera, ugalkortasunak gora egingo du 2030era arte; ordutik aurrera egonkortu egingo da, eta emakume bakoitzak 1,53 seme-alaba izatera helduko da.

Heriotza-tasa

Gaur egun txikia...

-Nekazaritza tradizionalaren aniztasuna

6-1 Nekazaritza ibiltaria

Mozketa eta erreketa bidezko nekazaritza da, laborantza Sistemarik arkaikoena. Tropikoen arteko eremuan erabiltzen jarraitzen dute: Kongo eta Amazonas ibaien arroetan.

Biziraupeneko nekazaritza da; beraz, ahalik eta Produktu mota gehien hazten dute. Sabanan Zerealak (artatxikia-mijo eta basartoa-sorgo) dira nagusi. Oihanean, berriz, tuberkuluak (ñamea-patata antzekoa, taroa eta manioka-mandioca).

Nekazaritza estentsiboa eta produktibitate txikikoa da. Azken Hamarkadetan hazkunde demografikoagatik basoa soiltzea ekarri du. Lurrei 5 urteko atseden denbora ez zaie ematen, Honen ondorioz agortzen ari dira biziraupena arriskuan jartzen.

6-2 Sabanako nekazaritza

Herrialde tropìkaletan...