Nekazaritza, Arrantza eta Abeltzaintza: Faktoreak eta Motak

Faktore fisikoak eta giza faktoreak

Lehen sektoreko jardueretan hainbat faktorek eragiten dute:

Faktore fisikoak

• Klima: tenperatura, eguzkialdia eta hezetasuna.
• Erliebea: altitudea.
• Lurzorua: berezko ezaugarriak.

Giza faktoreak

• Biztanleriaren bolumena eta landutako lurra.
• Teknikak, errendimendua, ekoizpena, kontsumoa eta merkatua.
• Globalizazioa, salmenta eta lehiakortasuna.
• Politika: nekazaritza-politika eta ingurumen-politika.

Nekazaritza motak herrialdeen arabera

Herrialde garatuak: Merkatuko nekazaritza

Ekoizpenaren espezializazioa eta labore bakarreko sistemak (monolaborantza) dira nagusi. Ezaugarri nagusiak honakoak dira:

• Mekanizazioa eta laborantza-teknika modernoen aplikazioa (ongarriak).
• Eragina: prezioen jaitsiera merkatuan.
• Garraio bereziei esker, produktuak azkar iristen dira merkatura.
• Ondorioak: kutsadura eta inbertsio ekonomiko handia (dirua).

Herrialde azpigaratuak: Nekazaritza tradizionala

Polilaborantza eta oinarrizko teknikak erabiltzen dira. Ezaugarriak:

• Produktibitate txikia eta iraupeneko nekazaritza.
• Jabetza txikiak eta faktore fisikoekiko mendekotasun handia.

Saileko nekazaritza (Plantazioak)

Merkatura zuzendutako nekazaritza da, jabetza handietan eta multinazionalen diru-laguntzarekin kudeatua. Ezaugarriak:

• Monolaborantza eta langile ugari.
• Alde onak: lana sortzen du, azpiegiturak eta teknologia hobetzen ditu.
• Arazoak: etekinak kanpora doaz, elikagaiak inportatu behar dira, ingurumen-inpaktua eta soldata baxuak.

Baso-ustiapena

Basoen aprobetzamendu ekonomikoa da. Zer lortzen da? Zura, erretxina eta kautxoa. Non gertatzen da? Klima tropikaletan, iparraldeko eremuetan eta klima ozeanikoan. Garrantzitsua da birsorkuntza eta Zuhaitz Eguna bezalako ekimenak sustatzea.

Arrantza

Itsasoan, ibaietan edo aintziretan arrainak harrapatzeko jarduera da.

Arrantza motak

• Itsasertzekoa: kosta ondoan, ontzi txikiekin, norberaren kontsumorako.
• Baxura: kostatik gertu, ontzi ertainekin, produktuak saltzeko.
• Altura: itsas zabalean, ontzi handiekin, azokan saltzeko.

Akuikultura

Arrainak hazteko teknika da (izokiak, amuarrainak, erreboiloak), espezieak ez agortzeko. Gehienbat plataforma kontinentaletan (200m arte) egiten da, nahiz eta arazoak ere badituen.

Abeltzaintza

Animaliak haztea da, produktibitatea lortzeko helburuarekin. Hazienda ugarienak ardiak, behiak eta txerriak dira; berezien artean zaldiak eta hegaztiak daude.

Abeltzaintza estentsiboa

Herrialde garatuetan edo garapen bidean daudenetan ematen da. Ustiategi handietan eta bazkaleku naturaletan oinarritzen da. Inbertsio gutxi behar du eta produktibitate txikia du.

Abeltzaintza intentsiboa

Herrialde garatuetan ohikoa da. Diru asko inbertitzen da ustiategi berezietan. Produktibitate handia lortzen da goi-mailako ukuilu, elikadura eta osasun-kontrolen bidez (animaliak gizentzea). Ekoizpena merkaturako da.

Ingurumen-arazoak

Abeltzaintzak kutsadura sortzen du (simaurra), animalien ongizatean eragiten du eta belarjaleek metanoa sortzen dute, ingurumenarentzat kaltegarria dena.