Batxilergoa mailako Filosofia eta etika ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta ariketak

Arrazionalismoa: Arrazoimena ezagutzaren oinarri

Arrazionalismoa Frantzian sortu zen, XVII. mendean, René Descartes-en eskutik. Ezagutza lortzeko prozesuan oso faktore garrantzitsua da. Bere gainetik egon litekeen beste irizpiderik ez du onartzen: ez tradiziorik, ez federik, ezta autoritaterik ere. Egia arrazoimenari dagokio: errealitateari buruzko egia funtsezkoak arrazoimenetik sortzen dira. Esperientziak gauza gehiago ezagutzeko aukera eskaintzen du, baina zentzumenetatik datozen ideiak ilunak eta zalantzazkoak dira.

Arrazionalismoaren ezaugarriak

• Erabateko konfiantza arrazoimenean: Arrazoimena da ezagutza lortzeko bide bakarra. Ezagutza fidagarria arrazoimenak ematen du. Unibertsoko gertaera orok du justifikazio edo kausa bat.
• Jatorrizko ideiak:

Platonen ezagutza-mailak eta dialektika

Platonen iritziz, benetako jakinduria ideiak ezagutzea zen, ez gauzak ezagutzea. Horretarako, bi ezagutza‑maila bereiztu zituen. Alde batetik, Doxa edo iritzia, hau ezjakintasunaren eta benetako ezagutzaren artean dago; bestetik, Episteme edo zientzia, hau benetako ezagutza da eta arrazoimenaren bitartez eskuratzen da.

Doxa eta Episteme: ezagutza motak

Honen bidez, ezagutzaren bidean hiru egoera desberdin aurkituko ditugu:

• Lehenengoa: ezjakintasunaren maila. Egoera hau ezjakintasun hutsa da.
• Bigarrena: zentzumenen maila. Hemen erdi‑ezagutza dago; iritziak, gehienbat zentzumenetan oinarrituta, errealitatearen gaineko iritziak ematen dituzte.
• Hirugarrena: arrazoimenaren maila. Hemen dago ezagutza‑maila

Marx: Erlijio-alienazioa

Nietzsche eta Marx ateoak dira eta erlijioaren aurka gogor jotzen dute. Nietzscherentzat, erlijioa jabeen aurkako herri xehearen matxinada da eta herri xehearen balioak goresten ditu. Marxek, aurkako ikuspegia du: erlijioa klase menperatzaileak sortu du, klase menperatua kontrolatuta edukitzeko eta herri xehearen iraultza geldiarazteko.

Alienazioaren kontzeptua

Alienazioaren kontzeptuaren bitartez, bere baitatik zerbait galtzen duen gizakiaren egoera adierazten digu. Marxen ustez, lanarena da alienazio nagusia, sustrai ekonomikoa duelako.

Sistema kapitalistan, gizakia gauza bihurtzen da, lan-indar hutsa bihurtzean datza. Gizakiak sortzen duen produktua beste pertsona baten jabetza bihurtzen da. Giza ekoizleak eginiko inbertsioak...

Habermasen Teoria Kritikoa eta Gizarte Modernoa

Jürgen Habermasen kezkaren iturri nagusia garapen industrial, ekonomiko, zientifiko eta teknologikoak gizaki modernoaren bizimoduan, pentsaeran eta moralaren arloan izan dituen ondorioak dira. Teoria Kritikoaren ildotik, mendebaldeko gizarte modernoaren gizakien arazoez arduratzen da, gizakiari bere egoeraz gogoeta eginaraziz. Haren ustez, "arrazionalizatzea" ezkutuko menderakuntza politiko baten forma zehatz bihurtuko da.

Gizartearen Osagai Nagusiak

Habermasen ustez, gizartearen osagai orokor nagusiak hurrengo biak dira:

• Elkarrekintza: Hizketaren eta ekintza komunikatiboaren inguruan jokatzen den "biziaren mundu" humanoa da. Elkarrekintza gizakien arteko harremanean oinarritzen da, eta bi subjektu

Susmoaren filosofia

Gizadiak egin duen bidea galbidea eta okerbidea da. Nietzschek, zientzian, erlijioan eta filosofian erabili diren ereduak gizakiaren okerreko jarraibideak diren susmoa edo ustea argudiatzen du. Susmoaren filosofiak mendebaldeko kulturgintza osoa kritikatzen du.

Nietzscheren arabera, onginahia, etsipena eta ahultasuna bezalako balioak goresten dira, irrikiak eta indarretik eratortzen den giza izaeraren kalterako. Prozesu honek Platonen pentsamenduan du abiapuntua. Nietzscheren ustez, fenomenoaren eta baitangaren arteko bereizketa, gainbeheran dagoen bizitzaren isla da. Hots, mundu fisikoarekin gustura ez dagoenez, haraindiko munduaren irudia asmatzen du.

Metafisikari kritika

Sokratesek arrazoiaren nagusitasuna eta intelektualismo...

Marxen Erlijio Alienazioa eta Humanismo Erradikala

Marxek humanismo erradikala defendatzen zuen. Bere ustez, gizarte-klase menderatzaileek erlijioa sortzen dute klase menderatua uztarpean edukitzeko, hau da, burgesiak proletarioak zapaltzen ditu.

Langileen Alienazioa

Langileak esplotatuta bizi dira, askatasunik eta duintasunik gabe, eta alienatuta. Irtenbide bakarra baldintza materialak aldatzea da, gizakiaren askapena lortzeko urratu behar duen bidea planteatzen du.

Alienazioaren Definizioa

Alienazioa norberaren burua inoretzea da, norberaren buruarekiko arrotz bihurtzea. Bere baitatik zerbait galtzen duen gizakiaren egoera da.

Lanaren Alienazioa

Industria Iraultzarekin kapitalismoa garatu zen eta gizakiaren egoera alienazioa da. Gizakiak bere izaera...

Platonen Errepublika

Errepublika da lehen eredu utopikoa. Liburu horretan gizarte ideal baten egitura azaltzen da. Hiri edo estatu idealak, arimak bezala, hiru zati ditu. Horietariko bakoitza klase sozial bat da:

• Langileena
• Zaindariena
• Buruzagiak

Justizia edo zuzentasuna klaseen arteko oreka edo harmonia da; klase eta gizaki bakoitzak bere lana egiten duenean lortzen da. Hiritarrek hainbat diziplina ikasiko dituzte (aritmetika, geometria, musika…) eta onenak filosofoak izango dira. Filosofoek dialektika ere ikasiko dute (Ongiaren ezagutza), gobernariak izango dira eta guztion zoriontasuna bilatuko dute. Besteen hezkuntzaz ere arduratuko dira. Estatuak arautu eta erabakiko du nolako bikoteak sortuko diren, eta seme-alaben heziera ere estatuaren...

\n

Platonen haitzuloaren mitoaren azterketa

\n\n

Kontakizuna

\n

Haitzuloaren barnean betidanik bizi izan diren pertsonak daude. Horiek kateatuta daude eta aurrera edo hormara begiratu ahal dute soilik. Haien atzetik, goraino heltzen ez den horma bat dago, eta horren atzean buruan gauzak daramatzaten garraiatzaileak daude.

\n\n

Itzalak eta errealitatea

\n

Garraiatzaile horren aurrean su bat dago, eta haien daramatzaten gauzen itzalak azken horman islatzen dira. Horman isladatzen diren gauzak kateatuta daudenek soilik ikus ditzakete; horregatik hori da haien errealitatea.

\n\n

Askatasuna eta zalantza

\n

Behin, kateatutako bat askatu egiten da eta hormaren gainetik salto egiten du. Han garraiatzaileak ikusten ditu eta zalantza sortzen zaio: beti ikusitakoa...

Giza Bizitzaren Zentzua

Bizitzak zer zentzu ote duen? Zer egiten dut mundu honetan? Zer axola dute poztasunak, tristurak, lanak, zintzoa edo gaiztoa izateak, hildakoan dena amaitzen bada? Bai pentsamendu akademikoan, bai gizon-emakume guztion eguneroko gogoetetan, ohiko galderak dira. Ohi bezala, hainbat erantzun eman dira: “zenbat buru, hainbat aburu”. Baina, zer galdetzen dugu bizitzaren zentzuaz galdetzen dugunean? Zerk ematen dio zentzua bizitzari?

Zentzuaren bilaketa: Helburua ala merezimendua?

• A) Helburuaz galdetzea: Zer lortu nahi dugu ekintza batekin, edo ekintza guztiekin, bizitzearekin? Zertarako egiten dugu, edo bizi gara?
• B) Merezimenduaz galdetzea: Ea merezi duen bizitzak, munduak...

Bizitzak edo munduak ez luke inolako zentzurik,...

Erdi Aroaren amaiera eta Errenazimentuaren hastapenak

XIV. mendean zehar Erdi Aroaren amaiera bideratzen hasi zen. Aristotelesen testuak berreskuratu ziren Europako mendebaldean, nominalismoa planteatu zen eta esperientzia sentigarriaren garrantzia berreskuratu zen. Beste aldetik, Konstantinopla otomanoen aurrean erori egin zen eta hori Erdi Aroaren amaiera adierazteko abiapuntutzat hartzen da.

Konstantinopla erortzean, hainbat jakintsu erbestera joan behar izan ziren, batez ere Italiara. Hainbat testu eta teoria mendebaldera garraiatu ziren horrela. Aspaldiko itzulpenak baztertuz, jatorrizko eskuizkribuak hartu zituzten itzulpen berriak egiteko, testuen berezko espiritua berreskuratzeko asmoz.

Pentsamenduaren bilakaera eta naturalismoa

Errenazimentuko...