Arrazionalismoa, Enpirismoa eta Egiaren Teoriak

Arrazionalismoa: Arrazoimena ezagutzaren oinarri

Arrazionalismoa Frantzian sortu zen, XVII. mendean, René Descartes-en eskutik. Ezagutza lortzeko prozesuan oso faktore garrantzitsua da. Bere gainetik egon litekeen beste irizpiderik ez du onartzen: ez tradiziorik, ez federik, ezta autoritaterik ere. Egia arrazoimenari dagokio: errealitateari buruzko egia funtsezkoak arrazoimenetik sortzen dira. Esperientziak gauza gehiago ezagutzeko aukera eskaintzen du, baina zentzumenetatik datozen ideiak ilunak eta zalantzazkoak dira.

Arrazionalismoaren ezaugarriak

• Erabateko konfiantza arrazoimenean: Arrazoimena da ezagutza lortzeko bide bakarra. Ezagutza fidagarria arrazoimenak ematen du. Unibertsoko gertaera orok du justifikazio edo kausa bat.
• Jatorrizko ideiak: Giza adimenak egiaren oinarri diren edukiak ditu jaiotzetik (a priori), esperientzia oro baino lehenagokoak. Metodo deduktiboa erabiltzen dute.
• Ezagutza sentikorraren gutxiespena: Zentzumenek engainatu egiten gaituzte; beraz, ezagutza sentikorra ezin da unibertsala izan.
• Izaera matematikoa duen metodoa: Arrazionalistek intuizioa eta dedukzioa konbinatzen dituen metodoa hartu zuten.

Enpirismoa: Esperientzia ezagutzaren iturri

Enpirismoa filosofia modernoan nagusi izan ziren korronteetako bat da. XVII. eta XVIII. mendeetan garatu zen Britainia Handian. John Locke filosofoak sortu zuen, baina David Hume-k garatu zuen. Ikerketa ezagutzaren arazoan zentratu zen. Arrazionalistek bezala, ezagutzaren sorburua, izaera, mugak eta balioa ikertu zituzten, baina ondorio desberdinetara heldu ziren.

Enpirismoaren ezaugarriak

• Ezagutza esperientzian hasten da: Ez dago jatorrizko ideiarik; adimenean dauden ideia guztiak kanpoko pertzepzioetan dute jatorria.
• Giza ezagutza mugatua da: Enpiristek dena ezagutzera iritsi daitekeen tesia ukatu zuten. Ezagutza ez da guztiz fidagarria.
• Ezagutza ideien ezagutza da: Bakoitzak mundua bere esperientziaren arabera azaltzen du. Pertsona dago zentroan eta ez ideia absolutua.
• Arrazoimenari buruzko ikuspegi berria: Arrazoimena esperientzian hasi, oinarritu eta bukatzen da.

Egiaren teoriak

Egia egokitasun gisa

Egia zer den definitzen lehena Aristoteles izan zen: "Gezurra da ez denari buruz badela esatea edo badenari buruz ez dela esatea. Egia da badelari buruz badela esatea eta ez denari buruz ez dela esatea". Aristotelesen definizioak ezagututako objektua eta subjektu ezagutzailearen errepresentazioaren arteko erlazioari egiten dio erreferentzia. Filosofo askok ontzat eman dute, hala nola Tomas Akinokoak (egia adimenaren eta gauzen arteko egokitasuna) edo Wittgenstein-ek (irudia errealitatearekin egiaztatu behar da). Ikuspegi horrek arazo bat du: hizkuntzaren mugak gure pentsamenduen mugak dira.

Egia koherentzia gisa

Hegel-en arabera, ezagutza berri oro ordura arteko ezagutzatik abiatuta eraiki behar da, kontraesanik gabe. Ikuspegi honen arabera, testuingurua da egia-irizpidea; ezer ez da egiazkoa edo faltsua bakarka, eta egia historikoki irabazten da.

Egiaren teoria pragmatista

Pragmatismoak egokitasunari dimentsio praktikoa gehitu zion. William James ordezkari nagusietako bat da: zerbait egokia da bizitzako arazoak konpontzeko balio badu. Egia behin-behinekoa da, testuinguru jakin batean baliagarria dena.

Egia adostasun moduan

Peirce eta Habermas filosofoek defendatu zuten egia jendartearen interpretazio adostua dela. Teoria honen arabera, egia elkarrizketaren bidez adosten da, behartu eta trikimailurik gabe. Hala ere, adostasuna ez da beti egiaren irizpide ziurra, solaskideak oker egon baitaitezke.