Biologia ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta problemak

Herentziaren Oinarri Kimikoa

• Nukleoaren barruan azido nukleikoak daude.
• Bi motatako azido nukleiko daude: RNA eta DNA.
• Azido nukleikoak nukleotidoen multzoak dira.
• Nukleotidoek hiru zati dituzte:
  • Base nitrogenatua.
  • Pentosa: bost karbonotako azukrea.
  • Fosfatoa, azido fosforikoaren deribatua.

DNA: Nukleoko Molekula

• Organismoen funtzionamenduari eta garapenari buruzko informazioa dauka.
• DNA proteinekin lotzen da kromosomak eratuz.
• Bi funtzio nagusi betetzen ditu:
  • Zelularen jarduera erregulatzea:
    • Zelula baten jarduera proteinen menpe dago.
    • Proteinak ekoizteko agindua DNAk ematen du.
  • Informazio genetikoa transmititzea.
• Watson eta Crick-ek 1953an finkatu zuten DNAren egitura. Helize bikoitzaren eredua proposatu zuten.
• Rosalind Franklin aipatu behar da. 1950etik 1953ra,

Genetikaren Oinarriak: Kontzeptuak eta Legeak

Genetikako Oinarrizko Terminologia

• Genea: DNAren zati espezifiko bat da, zelularen egitura eta funtzioak kontrolatzen dituen informazioa duena. Herentziaren unitate funtzionala da. Mendelek herentzia-faktore deitu zien.
• Kromosoma: DNA molekula luze batek eta horri lotutako proteinek (histonek, nagusiki) osatutako egitura da. Geneak kromosometan daude.
• Locus: Gene batek kromosoma batean duen kokapen zehatza da. Pluralean, loci.
• Kromosoma homologoak: Organismo diploideetan, tamaina, forma eta gene-kokapen berdinak dituen kromosoma parea da, bata amarengandik eta bestea aitarengandik heredatua. Meiosian elkartu eta birkonbinatzen dira.
• Aleloa: Gene baten aldaera desberdinetako bakoitza da. Locus berean kokatzen

Maila Biologikoak: Atomoetatik Organismoetara

• Atomoa: Materiaren zatirik txikiena.
• Bioelementua: Bizidunen osagai diren atomoak.
• Molekulak: Atomoak elkartzean sortzen dira.
• Biomolekulak: Molekulen osagaiak dira, inorganiko eta organikoetan banatzen direnak.
• Organuluak: Molekulak elkartzean sortzen dira, adibidez, erribosomak eta mitokondrioak.
• Zelula: Organuluak elkartzean sortzen da. Bi mota nagusi daude: prokariotoa eta eukariotoa (landare eta animalia zelulak).
• Ehuna: Zelulak elkartzean sortzen da, adibidez, muskulu-, kartilago- edo odol-ehuna.
• Organoa: Ehunak elkartuz sortzen da, adibidez, bihotza, giltzurruna edo birikak.
• Aparatuak eta Sistemak: Organoak elkartzean sortzen dira, adibidez, zirkulazio-, digestio- edo arnas-aparatuak.
• Giza Gorputza:

Entzimak: Molekula Mota eta Funtzioa

Entzimak jarduera katalitikoa duten proteina-izaerako molekulak dira, katalizatzaile biologikoak dira. Katalizatutako erreakzioan espezifikotasun handia dute, eta bakoitzak molekula jakin batzuei baino ez die eragiten.

Zergatik dira entzimak oso espezifikoak?

Molekula jakin batzuei baino ez dietelako eragiten, hau da, substratu batzuei eta erreakzio kimiko batzuei. Horregatik, oso espezifikoak direla esaten da.

Koentzima bat

Holoentzimak proteina elkartuak dira, eta hauen zati ez-proteikoari kofaktoreak esaten zaio. Hauen barruan koentzimak daude; molekula organiko konplexuak dira eta osaeran bitamina bat agerian daukate askotan. Adibidez: Erriboflabina.

Aminoazidoak

Aminoazido baten egitura eta talde funtzional

MITOKONDRIOAK

Erreakzio kimikoak gertatzen dira zelulari beharrezko energia emateko. Itxura aldakorra du, eta kopurua zelularen beharraren araberakoa da: zenbat eta energia handiagoa behar, orduan eta mitokondrio gehiago.

ULTRAEGITURA

Mikroskopioz ikus daitezke: matrizea (barneko espazioa), mintz bikoitza eta mintzen arteko gunea.

OSAERA KIMIKOA

Mitokondrio Matrizea

• Mitokondrioko DNA molekulak bikoizten dira.
• Mitoerribosomak daude, erribosomak baino txikiagoak direnak.
• Kaltzio nahiz fosfato ioiak, ura eta entzima ugari ditu.

Barneko Mintza

Mintz plasmatikoak baino proteina gehiago ditu, eta mintzaren bitartez metabolitoak garraiatzeaz arduratzen diren proteinak ere baditu.

Kanpoko Mintza

Entzima-jarduera duten proteinak ditu. Barneko mintza, aldiz, oso...

Katabolismoa

Katabolismoa: Erreakzio kimikoen bidez, molekula konplexu eta erreduzituak (elektroi eta protoi irabaziak dituztenak) molekula bakunago eta oxidatuetara degradatzen dira. Eraldaketa horietan energia (E), elektroiak (e-) eta protoiak (p+) askatzen dira.

Zelula Arnasketa

Zelula arnasketa: Glukosa molekula baten erabateko oxidazioa da. Prozesu horretan, molekula hori eraldatu egiten da, O₂ molekulen presentzian, CO₂ eta H₂O motako hainbat molekula sortuz. Prozesuak 38 ATP molekula sintetizatzeko energia (E) askatzen du. Erredox prozesua da: glukosa molekula oxidatu egiten da CO₂ lortu arte, eta O₂ ur-molekulara erreduzitzen da. Bi etapak ez dira aldi berean gertatzen.

Zelula Arnasketaren Etapak

1. Zitoplasman glukolisia gertatzen da: 6 karbono

Mutazioak: Definizioa eta Garrantzia

Mutazioak material genetikoaren ausazko aldaketak dira. Normalean kaltegarriak izaten dira, urritasunak edo heriotza eragin baititzakete. Hala ere, alde ona ere badute: populazioan aldaketak eragiten dituzte, eta, hala, eboluziorako bidea ematen dute.

Mutazioen Sailkapena

1. Zelulari eragiten dionaren arabera

1. Mutazio somatikoak: Ez zaizkie ondorengoei transmititzen. Minbizia sor dezakete.
2. Hozi-mutazioak (Germen-mutazioak): Gametoei eragiten diete, eta ondorengoengana igaro daitezke.

2. Material genetikoari eragiten dionaren arabera

1. Mutazio genikoak: Nukleotido-sekuentziei eragiten diete.
2. Mutazio kromosomikoak: Geneen sekuentziei eragiten diete, kromosomen barruan.
3. Mutazio genomikoak: Kromosoma kopuruari eragiten

GURIN ENDOKRINOAK: Zelula multzoak dira, zenbait substantzia kimiko sortzen dituztenak.

Harreman eta Koordinazio Funtzioa

Gure organismoaren barne-egoera alda daiteke, gorputzaren barneko zein kanpoko aldaketak direla eta. Aldaketa horiek seinaleak dira, eta estimulu deitzen zaie. Harreman-funtzioa arduratzen da izaki bizidunen eta ingurunearen arteko interakzioaz. Horretarako, gorputz barnetik zein ingurunetik hartzen dituen estimuluak prozesatzen ditu, eta erantzunak prestatzen ditu.

Prozesuak honako urratsak ditu:

• Zentzumen-errezeptoreek (nerbio-zelula espezializatuak) estimuluak hautematen dituzte, eta bulkada elektriko gisa nerbio-zentroetara garraiatzen dituzte.
• Nerbio-zentroek informazioa aztertzen dute eta erantzun bat prestatzen dute. Gero, erantzuna efektoreetaraino garraiatzen dute.

Efektore motak:

• Erantzun motorra: efektorea