Biologia ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta problemak

Mutazioak

Izaki bizidun baten informazio genetikoan gertatutako edozein aldaketa da.

Mutazio motak

1. Eragindako zelularen arabera

• Germinalak: Gametoei eragiten die eta ondorengoei aldaketa transmititzen die. Eboluziorako funtsezkoak dira.
• Somatikoak: Zelula somatikoei eragiten die eta ondorengoei aldaketa ez zaie transmititzen. Eboluziorako ez dira funtsezkoak.

2. Hedaduraren arabera

Genomikoak

Kromosoma kopuruari eragiten diote.

• Euploidia: Kromosomen dotazio haploideei eragiten die. Bi mota daude:
  • Poliploidia: Kromosomen bi joko haploide baino gehiagori.
  • Haploidia: Kromosoma joko bakarrari.
• Aneuploidia: Kromosoma bikote kopuruari eragiten diote. Bi mota daude:
  • Trisomia: Kromosoma bikotean kide bat gehiago egotea (adibidez, Down sindromea).
  • Monosomia: Kromosoma

Trofismo Motak

Fotoautotrofoak

Molekula organikoak sintetizatzeko, CO₂-a erabiltzen dute karbono-iturri gisa, argia energia-iturri gisa eta substantzia ez-organikoak (H₂O edo H₂S) elektroi-iturri gisa. Landareek, algek eta zenbait bakteriok osatzen dute multzo hau.

Heterotrofoak

Konposatu organikoak erabiltzen dituzte karbono- eta elektroi-iturri gisa. Animaliak, protozooak, onddoak eta bakterio gehienak dira multzo honetakoak.

Bide Anaboliko Nagusiak

Glukoneogenesia

Glukosa sintetizatzeko bide anabolikoa da, bi pirubato abiapuntu direla. Sintesiaren parte bat mitokondrioaren matrizean gertatzen da, eta gainerakoa zitoplasman. Lau ATP-ko energia-gastua du. Gizakietan, gibelean gertatzen da batez ere, bertan glukogenoa eratzeko (glukosaz osatutako...

Gernu-Kantitatearen Asaldurak

• Poliuria: Gernu-kantitate handiegia kanporatzea (egunean 3000 mL baino gehiago).
• Oliguria: Gernu-kantitate gutxi kanporatzea (egunean 100-400 mL baino gutxiago).
• Anuria: Gernurik ez kanporatzea (egunean 50-100 mL baino gutxiago).

Gernuaren Konposizioaren Asaldurak

• Hematuria: Gernuan odola (hematiak) agertzea.
• Leukozituria: Leukozito asko agertzea gernuan. Kantitatea minutuko milioi bat baino handiagoa bada, Piuria deritzo.
• Bakteriuria: Bakterioak agertzea gernuan.
• Proteinuria: Proteinak agertzea gernuan.
• Glukosuria: Glukosa agertzea gernuan.
• Koluria: Bilirrubina agertzea gernuan (gernuak koñakaren kolorea hartzen du).

Mikzioaren Asaldurak

• Disuria: Mina izatea txisa egiterakoan.
• Enuresis: Gauean txisa egitea konturatu gabe.

Metabolismoa eta Arnasketa Zelularra

1. Organismo heterotrofek... C
2. Arnasketa zelularra adierazten du... C
3. Glukosaren katabolismoaren... B
4. Glukolisian, zenbat... A
5. Arnasketa zelularraren ondorioz... D
6. Glukolisiaren ondorioz... 2 ATP
7. Hartzidura anaerobikoa... B
8. Hurrengo prozesuetako... C

Mitosiaren Faseak Lotzea

• a) Kromosomek gehieneko kondentsazioa: Metafasea
• b) Nukleoloa eratzen da: Telofasea
• c) Plaka ekuatoriala eratu: Metafasea
• d) Kromatida bikiak bereizi: Anafasea
• e) Gaineztadura nuklearra desagertu: Profasea
• f) Zitosinesia gertatzen da: Anafasea-Telofasea

Meiosiaren Faseak Lotzea

• a) Kromosoma homologo pareak bereizi: Anafase I
• b) Kromosomak, homologorik gabe: Metafase II
• c) Homologoak parekatu: Profase I
• d) Kromatida bikiak bereizi: Anafase II
• e) Homologo parea

Odol-hodiak: Zirkulazio-sistemaren oinarria

Odol-zirkulazio-sistemak odola gorputz osoan zehar garraiatzen du, oxigenoa, mantenugaiak eta hormonak ehunetara eramanez, eta hondakinak kanporatuz. Prozesu honetan funtsezkoak dira odol-hodi mota desberdinak:

Arteriak

Oxigeno askoko odola bihotzetik gorputzeko ehunetara eramaten duten odol-hodiak dira. Horma lodi eta elastikoak dituzte, bihotzaren ponpaketa-presioari eusteko.

Arteriolak

Arterien adar txikiagoak dira. Kapilarretara doan odol-fluxua erregulatzen dute, muskulua uzkurtuz eta erlaxatuz, odol-presioa eta odol-banaketa kontrolatuz.

Kapilarrak

Odolaren eta ehunen artean gasak, mantenugaiak eta hondakinak trukatzeko hodi mikroskopikoak dira. Horma oso meheak dituzte, substantzien trukea errazteko....

Meiosia: Zelula Zatiketa Berezia

Meiosia, zelula zatiketa mota berezi bat da, zelula eukariotoetan bakarrik gertatzen dena. Zatiketa honetan, zelula diploideetatik (meiozitoetatik) zelula kume haploideak sortzen dira, eta horiek gametoak edo esporak eratuko dituzte. Meiosiak bi zatiketa nuklear ditu. Hauek dira meiosiaren faseak:

Meiosiaren I. Zatiketa

1. Profase I

Etapa luzeena da, zenbait hilabete, baita urteak ere, iraun dezake. Bi gertaera garrantzitsu gertatzen dira fase honetan: gaingurutzaketa eta birkonbinazio genetikoa. Bost etapa daude profasearen barruan:

• Leptotenoa: Bikoiztutako kromosomak kondentsatzen hasten dira eta homologoak hurbildu egiten dira.
• Zigotenoa: Sinapsia hasten da, hau da, kromosoma homologoak parekatu egiten dira. Pareketa

DNA Erreplikazioa

Haste-fasea

• Lehenengo abiapuntu deritzon nukleotido-sekuentzia batek haste-seinale gisa jokatzen du.
• Helikasak (entzima) DNAren bi harizpien arteko hidrogeno zubiak apurtzen ditu, harizpiak bananduz.
• Topoisomerasak (entzima) tentsioak konpontzen dituzte, harizpiak ebakiz eta elkartuz.
• Proteina egonkortzaileek bi harizpiak bananduta mantentzen dituzte.
• Harizpiek erreplikazioko urkila eratzen dute, eta erreplikazioko burbuila sortzen da.

Luzatze-fasea

Harizpi gidaria (Jarraitua)

• Primasak (entzima) 10 nukleotidoko RNA zati txikiak (hasleak) jartzen ditu DNA harizpian.
• DNA Polimerasa III-k (entzima) hasle horietatik abiatuta DNA harizpi berria sortzen du (5’→3’ noranzkoan).
• Harizpi hau jarraitua denez, harizpi gidaria deritzo.

Harizpi

Gernua sortu arteko odol-iragazketa: pausuak

5.3. Zerrendatu odola filtratzen hasten denetik gernua sortu arte ematen diren pausuak:

1. Arteriak kapilarretan adarkatu eta mataza baten moduan glomeruluan biltzen dira. Hemen, hondakinak uztera doan odola biltzen da.
2. Glomerulua biltzen duen Bowman-en kapsulan iragazketa prozesua hasten da. Non, glomeruluaren hormen eta kapsularen artean ura eta odol-plasmako molekula gehienak iragazten diren.
3. Iragazitakoa hodi bihurgunetsu proximalera pasatzen da. Hemen, birxurgapena hasten da: glukosa, aminoazidoak, ura, ioiak eta bitaminak xurgatzen dira.
4. Jarraian, Henle-ren lakioan ioiak eta ur kantitate txiki bat xurgatzen dira.
5. Hodi bihurgunetsu distalean soilik ioiak xurgatzen dira.
6. Hodi biltzailean jada %95 erabilgarri

Hormonalak

• Androgenoak: Hormona maskulinoen funtzioa dute.
• Estrogenoak: Hormona femeninoen funtzioa dute.
• Kortikoesteroideak: Antiinflamatorio esteroideoak dira. Erreakzio inflamatorio larriak saihesteko erabiltzen dira. Eragin immunodepresorea dute.
• Glukagoia: Odoleko glukosa-kontzentrazioa igotzen du (intsulinaren kontrako eragina du). Hipogluzemiaren kontra erabiltzen da (urgentzia kasuetan).
• Intsulina: Odolean dagoen glukosa-kontzentrazioa murrizten du. Diabetesa tratatzeko erabiltzen da.

Aparatu Digestiboarekin Lotutakoak

• Bihotzerrearen kontrakoak edo antiazidoak: Urdailaren eta hestegorriaren mukosako mina gutxitzen dute. Urdailaren azidotasuna neutralizatzen dute.
• Laxanteak eta libragarriak: Libratzea errazten dute, idorreria arinduz eta peristaltismoa

Nutrizio Enterala eta Gastrostomia

PEG zundaren inguruko garbiketa: Gasa eta sueroarekin garbitu behar da. Nutrizio enteralerako, grabitate bidezko infusio-teknika erabiltzen da PEG zundarekin, elikagai-poltsa eta ekipo espezifikoa erabiliz.

Gastrostomiarako Gailuak eta Garbiketa

• Gastrostomiarako elikatzeko zunda: Foley zunda deitzen da; nutrizio enteral perkutaneoa emateko erabiltzen den zunda da.
• Gastrostomia tapoia: Nutrizio enteraleko zundaren ordez erabiltzen da, nutrizio enteral perkutaneoa emateko.

Gastrostomia tapoiaren inguruko garbiketa: Gasa edo kotoizko makiltxo batekin eta sueroarekin egunean behin garbitu behar da.

Nutrizio Parenterala eta Kateter Zentrala

Zain barneko kateter zentrala: Zain barneko suero berezia odolera sartzeko erabiltzen...