Biologia ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta problemak

Onddoak

Onddo zelulabakar batzuk giza ehunen bidez elikatzen diren parasitoak dira. Larruazalean, azazkaletan eta ilean hazten dira, leku hezeetan bereziki. Erraz kutsatzen dira, bai zuzeneko kontaktu fisikoaren bidez, bai onddoaren esporek kutsatutako objektuekin edo gainazalekin kontaktuan jarriz. Fungizidak zuzenean ematen dira gune infektatuan, infekzioa eragin duen onddoa hiltzeko.

Protozooak

Gure organismoan sar daitezke ur ez-edangarria edanez, elikagai kutsatuak lortuz edota intsektuen ziztadaren bidez. Protozoo horiek gure ehunetan edo organoetan ugaltzen dira eta sukarra edo beste arazo batzuk sortzen dituzte. Substantzia kimiko espezifikoak erabiltzen dira protozoo infektatzaileak deuseztatzeko.

Bakteriak

Bakterioek zaurien bidez infektatu...

Larruazala: Egitura, Funtzioak eta Osasuna

1. Zer da Larruazala?

Larruazala gorputzaren organorik handiena da, ehun ezberdinez osatuta dagoena.

2. Larruazalaren Gainazala Leuna Al Da?

Ez da laua; mikroerliebea du, eminentziak, sakonuneak eta zuloak baititu.

3. Zer Faktorek Eragiten Dute Larruazalaren Kolorean?

Larruazalaren kolorean eragina duten faktoreak honako hauek dira:

• Arrazak eta giza talde etnikoak.
• Genetika.
• Izpi ultramoreen eta beste estimulu batzuen ekintzak.

6. Dermisaren Egitura

Dermisa lodiagoa eta fibrosoagoa da. Hodi eta nerbio ugarik zeharkatzen dute, eta larruazalaren eranskinak ere bertan daude.

7. Odoljarioa Epidermisaren Mozketan?

Ez, odol-hodiak ez direlako epidermiseraino iristen. Beraz, epidermisaren mailan mozketarik izanez gero,...

Sinapsia

Sinapsia: neurona batetik bestera ekintza-bulkada edo seinaleak hedatzeko gune espezializatuak dira. Horien artean dago kontaktu fisikoa: arraildura sinaptikoa.

Sinapsiaren osagaiak

• Sinapsi aurreko neurona: axoiaren muturra.
• Arraildura sinaptikoa (sinaptiko tartea).
• Sinapsi osteko neurona: dendritak eta mintza.

Axoiek adar batzuk dituzte, eta haien bukaeran botoi sinaptiko bat aurkitzen da. Botoietan mitokondria eta besikula ugari daude; hauek neurotransmisoreak dituzte barruan. Sinapsi osteko neuronaren mintzean neurotransmisore bakoitzarentzako errezeptore espezifikoak daude.

Axoiaren muturrera iritsitako ekintza-potentzialak aldaketa kimikoak eragiten ditu eta, ondorioz, neurotransmisoreak askatzen ditu arraildura sinaptikoan. Gero, neurotransmisoreek...

Bakterioen egitura eta ezaugarriak

Bakterioen egitura eta antolaketa oso konplexuak dira. Honako osagaiak dituzte:

• Zelula-pareta: Mureinaz osatuta eta geruzatan banatuta.
• Kapsula: Babesteko geruza gelatinakara, polisakaridoek osatua.
• Mintz fotosintetikoak.
• Endoesporak: Erresistentziako bakterio-formak, baldintza txarretan bizirauteko.

Nutrizioa, mugimendua eta ugalketa

Bakterioek ez dute zelularen barneko digestiorik. Bakterio asko mugikorrak dira, uzkurtze eta zabaltze prozesuen edo flageloen bidez. Ugalketa erdibiketaz egiten dute: DNA bikoiztu ondoren, pareta bat osatzen da bakterioaren erdialdean, zelula bitan bananduz.

Bakterio motak

Arkeobakterioak edo eubakterioak.

Birusak

Birusak oso txikiak eta azelularrak dira. Ugalketa-funtzioa soilik betetzen...

Lurzoruaren horizonteak eta deskribapena

O‑horizontea: Materia organikoz osatua dago.

A‑horizontea: Gainazaleko ura iragazi egiten da eta berarekin disolbatutako substantzia ugari eramaten ditu beheko horizonteetara; substantziak lixibatu egiten dira.

B‑horizontea: Substantziak metatzen diren geruza da.

C‑horizontea: Ama‑harria neurri batean aldatua dagoen geruza.

R (ama‑harria): Aldatu gabeko harria.

Lurzoru motak — zonalak

• Permafrostak: Ia urte osoan izoztuta dauden lurzoruen multzoa.
• Podzolak: Klima hotz eta euritsuetako lurzoruak; kolore gris iluna eta pH azidoa izaten dute.
• Chernozemak: Muturreko klima kontinentaletako lurzoru emankorrak.
• Lurzoru nabarmenduenak: Klima heze eta epeletako lurzoruak.
• Mediterraneoko lurzoru gorriak: Uda

Digestio-aparatua

Digestio-aparatuak elikagaiak eraldatu eta substantzia soilagoak sortzen ditu, zelulek xurga eta erabil ditzaten. Halaber, digeritu gabeko hondakinak kanporatu egiten ditu.

Digestio-hodia

Hamar bat metroko hodia da eta atal hauek ditu:

• Ahoa
• Hestegorria
• Urdaila
• Heste meharra
• Heste lodia

Digestio-guruinak

Guruin erantsi batzuk dira eta zenbait substantzia jariatzen dituzte, elikagaiak degradatzeko beharrezkoak direnak. Hauek dira: listu-guruina, gibela eta pankrea.

Ahoa

Elikagaiak digestio-hodira sartzeko barrunbea da. Ahoan mihia eta hortzak daude:

• Mihia: Organo gihartsua da; elikagaiak mugiarazi eta listuarekin nahasten ditu.
• Hortzak: Elikagaiak mastekatzeko balio dute.
• Listu-guruinak: Listua sortu eta ahora botatzen dute.

Faringea eta Hestegorria

• Faringea:

Nutrizioa eta Funtzio Bitalak

Izaki bizidunek ingurutik materia atera eta inguruarekin materia trukatzeko darabiltzaten prozesuei deritzo nutrizioa.

Nutrizio Motak

• AUTOTROFOA: Elikagaiak substantzia ez-organikoen bidez sortzea. Horretarako energia behar da (adibidez, eguzkia).
• HETEROTROFOA: Beste izaki batzuek sortutako elikagaiak erabiltzea elikatzeko iturritzat (beste organismo batzuekin edo beraien hondakinekin).

Nutrizio Prozesuak

Nutrizio prozesu nagusiak hauek dira:

1. Elikagaiak sortzeko substantziak hartzea.
2. Kanpoaldearekin gasak trukatzea.
3. Hartutako edo sortutako substantziak erabiltzea.
4. Elikagaiak eta hondakin-substantziak garraiatzea.
5. Organismoaren jardueraren eraginez sortzen diren hondakin-substantziak desegitea.

Arnas Aparatua

Animalia bakunenek...

Giza zelulen egitura

Giza zelula guztiak eukariotoak dira; guzti-guztiek dituzte hiru egitura nagusi hauek:

• Mintz plasmatikoa

  Zelula inguratzen duen mintz mehea da. Babesa emateaz gain, mantenugaien sarrera eta hondakin-substantzien irteera erregulatzen ditu.

• Zitoplasma

  Ur-disoluzioa da. Substantzia ugari dauzka disolbatuta, baita zitoeskeletoa osatzen duten proteina-zuntzak ere. Barruan zelula-organuluak daude:

  • Erribosomak
  • Mitokondrioak
  • Erretikulu endoplasmatikoa
  • Golgiren aparatua
  • Bakuoloak
  • Lisosomak eta abar.

• Nukleoa

  Egitura esferikoa da eta osagai hauek ditu:

  • Mintz nuklearra

    Zitoplasma eta nukleoaren barrualdea lotzen dituzte.

  • Nukleoplasma

    Nukleoaren barruan dagoen ur-disoluzioa da.

  • Kromatina

    Zelularen funtzioak kontrolatzen dituen material genetikoari dagokio.

Genetika eta Biologia: Oinarrizko Kontzeptuak

Oinarrizko Kontzeptu Genetikoak

Espeziea

Antzeko ezaugarriak dituzten, elkarren artean gurutzatu daitezkeen eta ondorengo emankorrak ematen dituzten organismoen taldea.

Berariazko ezaugarriak

Espezie bat gainontzeko espezieetatik bereizten dituzten ezaugarriak.

Banakako aldaera

Espezie baten barruan, indibiduo bakoitzaren ezaugarriak, espezie bereko gainontzeko organismoen antzekoak, baina ez erabat berdinak.

Karakterea

Norbanako bat beste batetik bereizten gaituzten ezaugarriak (aldaera etena-kualitatiboa; aldaera jarraitua-kuantitatiboa).

Kariotipoa

Zelula baten edo banakoaren kromosoma multzoa.

Kromosomak

Informazio genetikoaren euskarria.

Genea

Karaktere batentzat informazioa daraman kromosoma zatia.

Genoma

Banako