Lurzoruak, uraren propietateak eta zelula‑organuluak

Lurzoruaren horizonteak eta deskribapena

O‑horizontea: Materia organikoz osatua dago.

A‑horizontea: Gainazaleko ura iragazi egiten da eta berarekin disolbatutako substantzia ugari eramaten ditu beheko horizonteetara; substantziak lixibatu egiten dira.

B‑horizontea: Substantziak metatzen diren geruza da.

C‑horizontea: Ama‑harria neurri batean aldatua dagoen geruza.

R (ama‑harria): Aldatu gabeko harria.

Lurzoru motak — zonalak

• Permafrostak: Ia urte osoan izoztuta dauden lurzoruen multzoa.
• Podzolak: Klima hotz eta euritsuetako lurzoruak; kolore gris iluna eta pH azidoa izaten dute.
• Chernozemak: Muturreko klima kontinentaletako lurzoru emankorrak.
• Lurzoru nabarmenduenak: Klima heze eta epeletako lurzoruak.
• Mediterraneoko lurzoru gorriak: Uda bero eta negu lehorreko klimatan agertzen dira.
• Lateritak eta bauxitak: Klima bero eta hezeetan eratzen diren lurzoruen adibideak.

Azonalak

• Gley lurzoruak: Inguru zingiratsuetan agertzen dira, oxigenorik gabe.
• Lurzoru alubialak: Duela gutxi metatutako materialetan garatutako lurzoruak (ibai arroetan, adibidez).

Antolaketa mailak

Atomoak > molekula bakunak > makromolekulak > konplexu supramolekulak > organuluak > zelulak > ehunak > organoak > aparatuak eta sistemak > organismoak > populazioa > komunitatea > ekosistema > biosfera.

Ura: propietateak eta garrantzia biologikoa

Propietateak

• Disolbatzaile ia unibertsala.
• Kohesio maila handia.
• Urtze eta irakite puntu altuak.
• Uraren dentsitate handiena 4 °C‑tan ematen da.
• Gardena (argia pasatzen uzten du).

Uraren garrantzi biologikoa

• Disolbatzaile gisa, substantziak garraiatzeko gaitasuna ematen du.
• Urak substantziak garraiatzen ditu zelulen barruan eta artean.
• Erreakzio zelularrak bideratzen ditu (mediatzaile eta erreaktibo gisa).
• Erregulatzaile termiko bikaina da (bero‑maskaratzea eta beroaren banaketa).

Zelularen organuluak eta funtzio nagusiak

• Lisosoma: Barruko zein kanpoko substantzien digestioa egiten dute.
• Mintz zelularra (mintz plasmatikoa): Substantzien igarotzea kontrolatzen du; babesa eta egitura ematen dizu zelulari.
• Zentrioloak: Mitosi prozesuan funtzio garrantzitsua betetzen dute (segregazioa eta mugimendua antolatzen laguntzen dute).
• Mitokondrioak: Zelulan energia lortzeko erreakzioak (ATP sintesia) gertatzen diren organuluak.
• Erribosomak: Proteinen sintesia burutzen dute.
• Nukleoa: Informazio genetikoa gordetzen du; nukleoloan erribosomak sortzen dira.
• Erretikulu endoplasmatikoa: Proteinen garraioa zelulan; lipidoen sintesia egiten du.
• Horma zelularra: (Landareetan eta zenbait bakterioetan) Zelulari eutsi eta babesa ematen dio; substantzien igarotzea mugatzen duen hesia da.
• Bakuoloa: Sustantzien biltegia da (batez ere landareetan eta protistoetan).
• Golgiren aparatua: Zenbait substantzia prestatzen ditu kanporatzeko edo beste organulu batzuetara garraiatzeko.
• Kloroplastoak: Fotosintesia egiten duen organulua (landare eta zenbait alga).

Proteinen funtzioak

• Funtzio estrukturalak.
• Entzima funtzioa (erreakzio kimikoak katalizatzea).
• Garraio funtzioa.
• Funtzio erregulatzailea.
• Defentsa funtzioa (adibidez, antigorputzak).
• Funtzio uzkurkorra (muskuluen uzkurtzea eta mugimendua eragitea).