Apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta problemak

Benito Lertxundi: Euskal Kantagintzaren Ikurra

Benito Lertxundi Orio jaio zen, 1942ko urtarrilaren 6an, Errege Egunez. Bera izan zen sendi apal bateko bederatzi anai-arrebetatik azkena.

Lehen Urteak eta Hastapenak

Jaiegun handietan eta familiakoak bildutakoan kantatzen bazuten ere, ez zen musikaririk haien artean. Benitok berak ere zaletasun handiagoa zekarren marrazkietarako-eta, herrian zen organo-jotzaile bati entzuten egotea ere gustatzen zitzaion arren. Garaiko erdal irakaskuntza hura ez zuen batere begikoa, eta herriko eskola bukatutakoan, Zarauzko Arte eta Ofizio Eskolan hasi zen, frantziskotarrenean. Han buztina eta egurra lantzen ikasi zuen, eta bide horretatik lortu zuen lehenengo lana, tallista alegia, zenbait sari irabazteaz gain.

Musika

Maskaradak

Maskaradak jai-giroko dantza eta musikaz lagunduriko mimo eta adierazpen mintzatuak dira, itxura asko har ditzaketenak.

Taldeak

• Gorriak (bertako jendea)
• Beltzak (atzerritarrak)

Maskaradetan musikariak ere izaten dira, saio osoan zehar jotzeko. Herriaren sarreran, bideoa etzanda aurkituko dute (barrikada). Horixe da maskaradaren funtsa kokatzen den lekua.

Pertsonaiak (Gorriak)

• Txerreroa: Maskarada irekitzen duena da. Zaldi buztana duen makila luze bat darama eskuan.
• Gathuzaina: Eskuan sorgin-guraizeak daramatza.
• Kantiniersa: Edan-upel txiki bat darama lepotik zintzilik.
• Zamaltzaina: Txerreroaren antzera doa jantzita, baina gerri bueltan zurezko tramankulu bat dauka.
• Entseina: Bandera edo entseina eramaten duelako esaten zaio horrela.
• Marexolak:

Aditz Laguntzaileak

IZAN (Izatea)

Orainaldia:

• naiz
• zara
• da
• gara
• zarete
• dira

Iragana:

• nintzen
• zinen
• zen
• ginen
• zineten
• ziren

UKAN (Ukitzea)

Orainaldia:

• dut
• duzu
• du
• dugu
• duzue
• dute

Iragana:

• nuen
• zenuen
• zuen
• genuen
• zenuen
• zuten

NORI-NORK

Orainaldia:

• diot
• diozu
• dio
• diogu
• diozue
• diote

Iragana:

• nion
• zenion
• zion
• genion
• zenion
• zioten

NOR-NORI-NORK

Orainaldia:

• diot
• diozu
• dio
• diogu
• diozue
• diote

Iragana:

• nion
• zenion
• zion
• genion
• zenion
• zioten

NOR-NORK

Orainaldia:

• dut
• duzu
• du
• dugu
• duzue
• dute

Iragana:

• nuen
• zenuen
• zuen
• genuen
• zenuen
• zuten

Subjektu Motak

Nor

Ekintza egiten duen subjektua adierazten du.

Adibidea: Nor dator?

Nork

Ekintza eta objektu zuzena egiten duen subjektua adierazten du.

Adibidea: Nork liburua irakurri du?

Deklinabide Kasuak

NORA

Norabidea adierazten du.

Adibidea: Etxera

NONDIK

Jatorria edo abiapuntua adierazten du.

Adibidea:

Energia Motak

• Energia mekanikoa: mugimenduari lotutako energia
• Energia elektrikoa: deskarga edo korronte elektrikoei lotutako energia
• Energia termikoa: beroari lotutako energia
• Argi energia: argiak berarekin dakarren energia
• Energia nuklearra: erreakzio nuklearrei lotutako energia
• Energia kimikoa: erreakzio kimikoek askatzen duten energia

Energia Eraldaketa

Energia mota oro eralda daiteke beste bat lortzeko. Adibidez, aerosorgailuen hegalek bira egitean, haizearen energia mekanikoa energia elektriko bihurtzen da sorgailuan, haren ardatza hegalen ardatzari lotuta baitago. Energia erabiltzean ez da xurgatzen, eraldatu baizik.

Lana

Lana egin behar da karga bat lurretik altxatzeko, gorputz bat bultzaka edo tiraka mugitzeko, malguki bat konprimitzeko edo...

Berrezarkuntza sistema 1875etik 1923ra bitartean egon zen sistema politikoari deitzen diogu. Seiurteko Demokratikoan izandako esperientziaren ondoren, Cánovasek asmatutako sistema honen bidez, Espainiako politikari egonkortasuna eskaini nahi izan zitzaion.

Sistemaren oinarriak eta ezaugarriak

Sistema honen oinarri nagusiak monarkia eta Gorteak ziren. Sistema politiko honen ezaugarri nagusiak hauek ziren:

• Monarkia indartzea (eskumen ugari eta sistemaren gaineko epailearen funtzioarekin);
• Alderdi-biko txandakatze sistema (Alderdi Dinastikoak: kontserbadoreak eta liberal-fusionistak);
• Hauteskunde sistema kontrolpean izatea ("pucherazo", zerrenda faltsutzea eta kazikismoaren bidez);
• Oligarkiaren interesak babestea;
• Elizaren interesak babestea eta Espainia

Arkitektura Errenazentista

Antzinateko forma arkitektonikoak berreskuratu ziren, arkitektura klasikoaren printzipio eta eskema jakinak jarraituz:

• Ordena arkitektonikoetan oinarritutako diseinua.
• Elementu klasikoen berreskurapena: zutabea, taulamendua, frontoia, arkua, pilarea, atea eta leihoa.
• Giza arrazoian eta Antzinateko ereduen prestigioan oinarritutako espazioen antolaketa.

Arkitektura kalkulu arrazionalerako eta apaindura zibilerako tresna bihurtu zen.

Garaiak eta Ordezkariak

• Quattrocentoa (Florentzia): Brunelleschi (Santa Maria del Fiore katedraleko kupula, Inuzenteen ospitalea).
• Cinquecentoa: Bramante (San Pietro in Montorio, Belvedereko eskailera) eta Michelangelo (Biblioteca Laurenzianako eskailera, San Pedro basilikako kupula).
• Espainia:

1. Ahalera (Oraina)

A) NOR

• Ni: naiteke
• Hura: daiteke
• Gu: gaitezke
• Zu: zaitezke
• Zuek: zaitezkete
• Haiek: daitezke

B) NOR-NORK

Egin, jan, ikusi... bezalako aditzetarako / Para verbos como hacer, comer, ver...

• Nik (hura): dezaket (Yo puedo hacerlo)
• Hark (hura): dezake (Él/Ella puede hacerlo)
• Guk (hura): dezakegu (Nosotros podemos hacerlo)
• Zuk (hura): dezakezu (Usted puede hacerlo)
• Zuek (hura): dezakezue (Vosotros podéis hacerlo)
• Haiek (hura): dezakete (Ellos/as pueden hacerlo)

2. Aditz trinkoak

Orainaldia

• EGON (Estar): nago, zaude, dago, gaude, zaudete, daude.
• JOAN (Ir): noa, zoaz, doa, goaz, zoazte, doaz.
• ETORRI (Venir): nator, zatoz, dator, gatoz, zatozte, datoz.
• IBILI (Andar/Estar): nabil, zabiltza, dabil, gabiltza, zabiltzate, dabiltza.
• JAKIN (Saber): dakit, dakizu,

Atomoaren Kontzeptu Historikoa

Leuzipo eta Demokrito (Ikuspegi Etena)

Materia partikula oso txiki eta zatiezinez osatuta zegoen (hau da, atomoz osatua), eta partikula horiek hutsean barrena higitzen ziren.

Aristoteles (Ikuspegi Jarraitua)

Aristotelesek ukatu egiten zituen atomoaren ideia eta hutsaren existentzia. Haren ikuspegi jarraituaren arabera, materia lau elementu presokratikoak konbinatuta osatzen zen: lurra, ura, airea eta sua. Lau elementu horiek betetzen zuten espazioa, eta mundu materialaren berezko izaera eta ezaugarriak eratzen zituzten.

Daltonen Teoria Atomikoa

Daltonen Postulatuak

1. Materia partikula txiki, bereizi eta zatiezinez osatuta dago, eta atomo esaten zaie partikula horiei.
2. Elementu beraren atomo guztiek masa eta propietate berdinak

GURDI HEGALDUNAREN MITOA

Platonek azaltzen du giza arimak jainkozko zati bat duela, arima arrazionala; aurigak irudikatzen du zati hori, eta beste bi zatiak, zaldiak, gidatu behar lituzke hark. Zaldiak gorputzari berezkoak zaizkion izaera materialaren eta grinatsuaren irudikapena dira: zaldi zintzoak adorea eta indarra inudikatzen ditu, baina, arrazoimenaren zerbitzura ez badago, indar hori suntsitzalea da. Zaldi gaiztoak desioa irudikatzen du, eta arrazoimenaren aurka dago, arrazoimenak gidatu egin behar du, kaltegariak diren kontrolik gabeko grinek arima galbidera eraman ez dezaten.

HAUTEZPEN NATURALA

existentziaren aldeko borrokak mugatzen du ongien egokituriko nor banakoen iraupena; ingurumenera egokitzeko ezaugari onenak dituzten norbanakoek...