Apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta problemak

Materialen Propietate Mekanikoak

Tentsioa eta Deformazioa

Tentsioa: Material batek deformatzeari kontrajartzen dion barne-erresistentzia da.

Deformazioa: Piezak tentsiopean jartzean jasaten duen forma edo dimentsio-aldaketa (neurri-aldaketa).

Elastikotasuna

Elastikotasuna: Materialek, deformatzen dituzten indarrek eragiteari uztean, beren hasierako forma eta dimentsioak (neurriak) berreskuratzeko duten ahalmena edo gaitasuna.

Elastikotasun-muga: Material batek, kargak eragiteari uztean hasierako forma eta neurriak galdu gabe jasan dezakeen kargarik handiena.

Elastikotasun-modulua: Elastikotasun-mugaren barruan, tentsioaren eta deformazioaren arteko zatiduraren balioa da. Elastikotasun-moduluaren arabera, materialak duen zurruntasuna zehaztu daiteke....

Euskal Literaturako Idazle Nagusiak

Kultur Eragile eta Politikaria

Legelari-ikasketak egin zituen Madrilen eta, ondoren, gerente lanetan jardun zuen bizitza osoan, bidaia ugari eginez. Politikaz gain, enpresa-gizona, idazlea eta kultur eragilea izan zen. EAJko militantea izanik, Madrilgo Gorteetan diputatu izatera iritsi zen.

Xabier Lizardi (1896-1933)

Lizardik hizkera poetiko berria sortu zuen, olerkiaren musikaltasunari garrantzi izugarria emanik. Euskarak trinkotasunerako eta elipsirako zituen baliabideak muturrera eraman zituen; gainera, maisuki erabiltzen zituen figura literarioak.

Hizkuntza eta Estiloa

• Hizkuntza: Gipuzkeran oinarriturik, aranismoaren eredua erabiltzen zuen, eta honek zaildu egiten zuen bere olerkiak ulertzea.
• Gaiak: Sentiberatasun

Gerra Ondorengo Urteak: Isiltasunetik Berpizkundera

Gerra ostean ia erbateko isiltasuna egon zen euskal letretan. Gaztelaniak hartu zion lekua euskarari. Isiltasun hori Telesforo Monzonek urratu zuen. Berak idatzi zituen lehen bertso libreak, 1945. urtean (Mexikon): Urrundik, bake-oroi. Euskal Herrian, Salbatore Mitxelenak Arantzazu poema argitaratu zuen, 1949an.

Aldizkari Aipagarrienak

• Egan
• Euzko-gogoa
• Egan (euskara hutsean)
• Otoizlari
• Zeruko argia
• Jakin

Telesforo Monzon: Politikaria eta Idazlea

Gerra ostean Mexikora ihes egin zuen. Hasieran Erromantizismoaren eragina jaso zuen, eta azkenean sinbolismorako joera agertu zuen, poesia narratiboa eginez. Obra nagusiak:

• Urrundik, bake-oroi
• Gudarien egiñak

Jokin Zaitegi eta Euzko-Gogoa Aldizkaria

Arrasateko apaiz...

Esku artean dugun grafikoa lineala da, eta Espainian urte kopuru batean izandako jaiotza-tasak eta heriotza-tasak adierazten ditu milakotan. 1858tik 2007ra arteko datuak biltzen ditu, eta grafiko lineala denez, marrak agertzen dira. Berezko mugimendua leku bateko biztanleria arrazoi naturalengatik handitzea edo txikiagotzea da. Iturria Estatistikako Institutu Nazionala (INE) da.

Espainiako biztanleriaren berezko mugimenduan hiru etapa bereizten dira:

Erregimen demografiko zaharra (XX. mendearen hasiera arte)

XX. mendearen hasiera arte egon zen, eta jaiotza-tasak balio handiak zituen. Bi arrazoi zeuden:

• Landako ekonomia eta gizartea zirela nagusi, eta seme-alabek oso gazte hasten zirela lanean.
• Jaiotzak kontrolatzeko sistema eraginkorrik ez zegoela

Kanpo Eragile Geologikoak

Uharrak, Ibaiak eta Ur-basak

• Uharrak: Malda handia eta emari oso txikikoa da. Ura euria egiten duenean soilik edukitzen du.
• Ibaiak: Emari erregularra eta bide luzea dute.
  • Goi ibilgua: Malda handiko eremua, higadura eta garraioa nagusi.
  • Erdiko ibilgua: Malda txikiagoa. Higadurak eta garraioak indarra galtzen dute, eta materiala jalkitzen hasten da.
    • Meandroak (Ibaiak dituen bihurguneak).
    • Ibai-terrazak (Ibai-ertzetan metatzen diren materialak).
  • Behe ibilgua: Malda oso txikia da. Ibaiak ez du higatzeko ahalmenik, eta sedimentuak jalkitzen ditu.
    • Delta (Ordoki horien ondorio bat, itsasgora eta itsasbeherak eragindakoa).
• Ur-basak: Landarerik gabeko, malda piko eta lurzoru buztintsuetan higatzen du batik bat. Horren ondorioz Badland-

Baladak: Narratzailea eta Ezaugarriak

• Narratzailea: Ezkutuan.
• Estiloa: Esaldi motz eta adierazgarriak.
• Pertsonaiak: Ez dira deskribatzen, ekintzen bidez agertzen dira; ez da haien ezaugarri fisiko edo moralik ematen.
• Lekua eta denbora: Oso modu orokor eta azalekoan zehazten dira. Eszenen arteko aldaketak bat-batekoak eta ezustekoak dira.

Baliabide Estilistikoak

• Baliabide gramatikalak:
  • Errepikapena: Hitzak edo ideiak indartzen ditu.
  • Paralelismoa: Egitura errepikatuz.
• Baliabide fonikoak: Soinuen bidez efektu bereziak sortzen dira.
  • Errima: Sinplea da, antzeko hotsen bidez sortua, entzuleari atsegin egiteko.

Maite Kantuak

Irakaspena: Kantuaren muina.

• Baliabide fonikoak: Errima erabiltzen da, kantuari musikalitatea emateko.
• Baliabide semantikoak:
  • Metaforak: Izarra

Odol-hodiak

Odola eramateko sistema itxia osatzen dute.

• Arteriek bihotzetik odola eramaten dute.
• Arteria txikiagotan zatitzen dira: arteriolak.
• Kapilarretan zatitzen dira (elkartruke-gunea).
• Kapilarrak benuletan elkartzen dira.
• Benulek benak osatzen dituzte.
• Bena nagusiek odola bihotzera eramaten dute.

Arteriak

Ehunetara O₂ asko duen odola eramaten dute (kontuz biriketako arteriekin, salbuespena baitira).

Arterien egitura eta funtzioa

Hiru geruzako paretak dituzte:

• Kanpokoa: ehun konjuntibozkoa, elastikoa, presio sistolikoa “xurgatzeko” (adinean gogortzen da, tentsioa igoz).
• Erdikoa: muskulu leuna.
• Barrukoa: ehun epiteliala (endotelioa).

Egitura honek sendotasuna eta malgutasuna ematen die: odola bihotzetik irtetean, arteriak dilatatu eta uzkurtu egiten...

1820an, 1830ean eta 1848an hiru iraultza-ziklo gertatu ziren Europan. Bi ideologia izan ziren iraultza horien oinarriak: liberalismoa eta nazionalismoa.

Liberalismoa:

XIX. mendearen lehen erdialdeko liberalismoak absolutismoan uko egiten zion, eta Frantziako iraultzak aitorturiko eskubideak eta askatasunak berreskuratu nahi zituzten.

Nazionalismoa:

Nazionalismoak Napoleonen hedapenenan zuen jatorrioa, hedapen horrek naziokidetza-sentimenduak areagotu zituen. Baina, Vienako Biltzarreko berrantolaketan, ez zituzten batere kontuan hartu zenbait herriren ohiturak eta kultura zein historia-identitateak, adibidez, Polonia, Belgika, Norvegia, Italia eta Alemaniarenak. Gainera, bazeuden aspalditik oso herri desberdinez osaturiko inperioak: Errusiakoa,...

Baliabideen Ustiapena

Gizakiok bizitzeko naturatik baliabideak eskuratzea beharrezkoa dugu, baina zenbat baliabide eta nola lortzen ditugun arabera, modu jasangarri ala jasangaitzan egin dezakegu. Azken mendeetan munduko biztanleria nabarmen hazi denez, baliabideak eskuratzeko premia ere handitu da. Hori dela eta, naturari bizkar ematen dieten produkzio eredu ekonomikoak garatu dira, lurraren garapen iraunkorra kolokan jarriz. Horren erakusle berotze globala edo klima aldaketa dira, gaur egungo munduak dituen erronka nagusiak. Garatutako herrialdeetan lurraren mantentzea sustatzeko ardura hazi egin da azken urteetan.

Ustiapenaren Ondorio Latzak

MUNDUAREN BANAKETA

Gaztela eta Portugalen arteko lehia zela eta Errege-erregina Katolikoek aita santuarengana jo zuten, hark erabaki zezan aurkitzen ari ziren lurren gaineko eskubideez. Gaztela eta Portugalek tordesillasko Ituna sinatu zuten 1494an. Itunean meridiano bat egitea erabaki zen. Meridianotik mendebaldera zeuden lurra Gaztelarentzat izango ziren, eta ekialdera zeudenak Portugalentzat. Hori hala, Portugali zegozkion bai Afrika eta Asia, bai eta Brasi ere, ituna sinatu eta urte batzuetara aurkitu zena. Gaztelaren esku geratu ziren Amerikako lur gehienak.

Aurkikuntzen ondorioz itsasoz haraindiko bi inperio sortu ziren, Espainiarena bata, Portugalena bestea.

MUNDUARI LEHENENGO ITZULIA

1519an Fernando Magallanesek zuzendutako espedizio bat...