Apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta problemak

Euskal Pizkundea: Susperraldi Kulturala (1876-1936)

Euskal Pizkundea 1876tik 1936ra euskal kulturak bizi izandako susperraldiari deritzo. Bi aro nagusi bereizten dira:

• Lehen Aroa: 1876an hasi zen, Foruak galtzearekin batera.
• Bigarren Aroa: Primo de Riveraren diktaduraren ostean hasi eta Gerra Zibila hasi arte iraun zuen.

Helburuak eta Ezaugarriak

Mugimendu honen helburu nagusiak hizkuntzaren defentsa, herri-nortasunaren adierazle gisa, eta kulturaren balioberritzea izan ziren.

Lorpenak eta Garapenak

Euskal Pizkundean zehar, hainbat lorpen eta garapen garrantzitsu izan ziren:

• Aldizkari eta elkarte ugari sortu ziren.
• Ikerketa lan ugari egin ziren.
• Eleberriaren hastapenak finkatu ziren.
• Literatura-lehiaketak antolatu ziren.
• Ikastolak sortu ziren eta lehen

Ugalketa Funtzioaren Funtsezko Prozesuak

• Gametogenesia: Gametoak eratzeko prozesua da, gonada (organo espezializatu) deritzenetan gertatzen dena.
• Ernalketa: Bi gametoak elkartu eta zigotoa eratzeko prozesua da. Barneko prozesua da, emakumearen ugaltze-aparatuan gertatzen dena.
• Enbrioiaren garapena: Zelula zatitu eta zigotoko zelula kopurua handitzeko prozesua da, eta horren ondorioz, enbrioia sortzen da. Enbrioia hazi eta eraldatu egiten da fetu bihurtu arte.
• Erditzea: Haurra jaiotzeko prozesua da. Fetuak amaren sabelean hazten da eta jaioberria bizirik eta guztiz formatuta sortzen da.
• Garapena: Gorputza handitzeko prozesua da, zelula kopurua handitzearen eta zelulak heltzearen ondorioz gertatzen dena.

Gizonezkoen Ugaltze-Aparatua

Gizonezkoen ugaltze-...

Iruzkin Historikoa: Frankismoaren Lehen Urteak (1939-1955)

• Gerra Zibilaren amaierak lau hamarkadatan luzatuko zen erregimen diktatoriala ekarri zuen, non Francok botere guztiak bere gain hartu zituen. Totalitarismo forma gogorra izan zen, batez ere, aurka aritu zirenen zapalketari dagokionez. Errepresioa tresna erabakigarria bihurtu zen erregimena kontrolpean mantentzeko. Erregimenaren ezaugarri esanguratsuenak hauek dira: autarkia, nazioarteko isolamendua eta katolizismoa, besteak beste.
• Oposizioa herrialdetik kanpo zein barruan eman zen. Barneko erresistentziari dagokionez, itxaropentsu erakusten ziren; izan ere, garai honetan oraindik uste zen aliatuek II. Mundu Gerra irabazten bazuten, Francoren erregimena desegin ahal izango zela, Errepublika

metodo zientifikoaren etapas: problema planteatzea(behaketaren bidez) hipotesia formulatzea(azalpen bat egin behatutako fenomenoari) hipotesiak baieztatzea(esperimentatzea da)ondorioak ateratzea. Lege zientifikoa erregularki errepikatzen den gertaera natural bat matematika hizkuntzan adierazteki modua da. Elkarrekin lotutua dauden lege zientifikoek teoria zientifikoa osatzen dute. OINARRIZKO MAGNITUDEAK ::: luzaera-metro-m. Masa-kilogramo-kg. Denbora-segundo-s. Korronte intentsitatea-amperea-A. Tenperatura-kelvina-K. Argi intentsitarea-kandela-cd. Substantzia kantiratea-mola-mol. MAGNITUDE ERATORRIA::: azalera-metro karratu-m2. bolumena-metro kubiko- m3. Abiadura-metro zati segundo-m/s. dentsitatea-kg zati m kubiko-kg/m3. Indarra-newtona-N....

Hizkuntza Aldaeren Definizioak

Dialektoa

Dialektoa ezaugarri linguistiko bereziak dituen hizkuntza-aldaera bat da, lurralde-eremu jakin batean erabiltzen dena. Euskalkiak euskararen dialektoak dira.

Soziolektoa

Soziolektoa gizarte-talde jakin baten hizkuntza-aldaera da (adinaren, kulturaren edo klase sozialaren arabera bereizi daiteke).

Aldaera Estandarra edo Batua

Aldaera estandarra edo batua erreferentziazko hizkuntza-eredua da, aldaera geografiko desberdinetako hiztunen arteko komunikazioa errazteko sortua.

Idiolektoa

Idiolektoa norbanakoaren aldaera da, hiztun bakoitzaren hizkera.

Hizkera Mailak

Testuinguruaren arabera, hizkuntza-forma batzuen edo besteen alde egiten da. Hiru hizkera-maila daude:

• Lagunartekoa
• Zaindua
• Jasoa

Euskalkiak

Euskararen dialektoei...

2.4 Irakurketa ereduak: eredu elkarreragilea (2. GAIA) I IRAKURKETA PROZESUA

- Goranzko eredua - Testuan jartzen du indarra, testuak gordetzen du ulermenerako giltza IRAKURKETA PROZESUA

- Beheranzko eredua - Irakurlearengan jartzen du indarra, irakurlearen esku dagoen guztiz ulermena. Goranzko ereduan ez bezala, eredu hau ez da testuaren oinarritzen, ez eta irakurlearengan ere, beheranzko ereduaren ez bezala. Biak dira garrantzitsuak: Hitz-gakoa da elkarreragina. Alde batetik, irakurlearen eta testuaren bi mutur horiek dauzkagu, baina orain elementu berri bat agertzen zaigu, orain arte kontuan hartzen ez zena, irakurketa azaltzeko: testuingurua. Testuinguruak irakurketa ez ezik, ulermena ere baldintzatzen du. Eredu honetan oinarritutako irakaskuntzaren...

XX. Mendea

hiru zatitan banatzen da, 36ko gerra aurrekoa, diktadura sasoia eta ondorengoa. Pizkunde literarioa XIX. mende amaieran hasi eta hazi zen poliki-poliki. Menderik emankorrenetakoa izan zen; horren lekuko dira 1936. urtera arte argitaratu ziren 300 liburuak. Literaturaren inguruan festa, azoka, lehiaketa ugari egin ziren Euskal Herrian zehar.

Politika

XIX. mendearen azken hamarkadan euskal politikagintzan eragin handia izango zuen planteamendua agertu zen: euskal nazionalismoa, mugimendu foralistaren lekukoa hartuko zuena. 1893an Sabino Arana Goirik (1865-1903) aldarrikatu zuen, “Euzkotarren aberria Euzkadi da”.

Hortik aurrera euskarazko literaturaren helburu nagusia Euskal Nazioaren oinarriak ezartzea eta sustatzea izango zen. Nazionalismoaren...

Benito Lertxundi: Euskal Kantagintzaren Ikurra

Benito Lertxundi Orio jaio zen, 1942ko urtarrilaren 6an, Errege Egunez. Bera izan zen sendi apal bateko bederatzi anai-arrebetatik azkena.

Lehen Urteak eta Hastapenak

Jaiegun handietan eta familiakoak bildutakoan kantatzen bazuten ere, ez zen musikaririk haien artean. Benitok berak ere zaletasun handiagoa zekarren marrazkietarako-eta, herrian zen organo-jotzaile bati entzuten egotea ere gustatzen zitzaion arren. Garaiko erdal irakaskuntza hura ez zuen batere begikoa, eta herriko eskola bukatutakoan, Zarauzko Arte eta Ofizio Eskolan hasi zen, frantziskotarrenean. Han buztina eta egurra lantzen ikasi zuen, eta bide horretatik lortu zuen lehenengo lana, tallista alegia, zenbait sari irabazteaz gain.

Musika