Batxilergoa mailako Hizkuntza eta literatura ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta ariketak

Zein zen Primo de Riveraren diktaduran euskal kulturaren egoera? Euskal abertzaletasunak jazarpena sufritu zuen. Baina egoera horretan kulturgintzak berebiziko indarra eta garrantzia hartu zuen euskal abertzaletasunaren ideiak zabaltzeko.

Zeintzuk izan ziren horren bultzatzaile nagusiak? Euskal kultura bultzatze horretan hainbat izen nabarmendu ziren. Aitzol, Lauaxeta, Orixe eta Lizardik.

Lizardik zein ikasketa egin zituen? Polikaz gain, zein beste jardueretan aritu zen? Legelari-ikasketak egin Madrilen eta ondoren gerente lanetan jardun zuen bizitza guztian, lanaren ondorioz bidaia ugari eginez. Lizardik oso jarduera desberdinak izan zituen bizitzan: enpresa-gizona, idazlea, kultur eragilea eta polikaria izan zen. EAJko militantea izanik, Madrileko...

Euskarazko Hiztegia: Sinonimoak eta Esanahiak

A

• Abaildu / Makurtu: Bozkario-poza
• Abegitsu / Gaztigua: Deblauki - Bat-batean
• Adeitasun / Begirunea: Doi-justu
• Adur / Zoria: Egoskor - Temosoa
• Ahokatu / Irekiduran sartu: Egotzi - Kanporatu
• Airos / Sotila: Elkor - Idorra
• Aise / Erraz: Emankor - Joria
• Aitzin / Baino lehen: Emeki - Leunki
• Amaraun / Armiarmaren sarea: Erantsi - Gehitu
• Apaldu - Umildu: Eritasun - Gaitza
• Apika - Agian: Errabia - Amorrua
• Arakatu - Miatu: Erreskatatu - Salbatu
• Aratz - Garbia: Errezatu - Otoitz egin
• Artean - Oraindik: Errezel - Gortina
• Artesi - Bitartea: Errezelo - Susmoa
• Asaskaldi - Dena kanporatzea: Erruki - Pena
• Atabal danbora: Estropezu egin - Behaztopatu
• Atrebeintza - Ausardia: Estudio - Ikerketa
• Atxiki - Itsatsi: Etxaferu - Bolandera
• Auzi

XVIII. Mendea: Hegoaldeko Idazleak

XVIII. mendea Ilustrazioaren garaia izan zen, giza arrazoimena oinarri zuen mugimendua. Bertan, 1789ko Frantziako Iraultzaren ideiak zabaldu ziren.

XVIII. mendean, euskal liburugintzan Hegoaldeak asko aurreratu zuen. XIX. mendean Iparraldearekin parekatu zen, eta XX. mendean Hegoaldea nagusitu zen berriro. XVIII. mendeko lehen hamarkadetan, ordea, Hegoaldeko euskarazko literatura geldo aritu zen. Kristau ikasbiderako doktrinak eta antzekoak bakarrik kaleratu ziren. Idazle aipagarrienak hauek izan ziren:

• Gipuzkoan: Otxoa, Arin eta Irazusta.
• Bizkaian: Arzadun.

Manuel Larramendi jesuitak egoera suspertu zuen, euskara bultzatzen zuten era askotako lanen bidez. Jesuiten artean arrakasta handiena izan zuen. Izan ere,...

Ahozko Literaturaren Ezaugarriak

Literatura Unibertsala

Gizakiak memoria erabili du ideiak, sinesmenak, ohiturak eta gertaerak gordetzeko. Kontalariak garrantzi handia izan zuen, bera baitzen igorlea. Literatura mota horrek bere estilo propioa du. Ezaugarri nabarmenak:

• Kultura-testuinguru jakin batekoak.
• Belaunaldiz belaunaldi transmititzen da.
• Gai eta teknika zaharrekin egina da.
• Anonimoa da.
• Testu beraren aldaera ugari daude, ahoz aho igortzen delako.
• Herri-memoriaren giltzarria da, gertaerak, ohiturak eta sinesmenak gordetzeko balio duelako.
• Toki publikoetan, lanean eta etxean esan edo kantatzen ziren.

Genero ugari ditugu:

• Poesian: baladak, sehaska-kantak, igarkizunak...
• Narratiban: ipuinak, kondairak, txisteak...

Jaso eta Eman

Homero eta Hesiodo izan...

Denbora-lerroa: Euskal Kulturaren Mugarriak

XIX. Mendea eta Hasierak

• Bizenta Mogel: Ipuin onac (Esoporen alegiak euskaraz eta prosaz). Liburu bat euskaraz argitaratu duen lehen emakumea.
• Louis Lucien Bonaparte (1863): Euskalkien lehenengo sailkapena (8 euskalki).

XX. Mendearen Hasiera eta Mugimenduak

• 1919: Euskaltzaindiaren sorrera.
• 1965: Ez Dok Amairu taldearen sorrera. Euskal Herriko kultura-mugimendu abangoardista; modernitatea eta garai berria ekarri zituen. Partaideak kantariak, idazleak eta artistak izan ziren.

XX. Mendeko Antzerkigile Aipagarriak

• Toribio Altzaga: Euskal Iztundea antzerki-eskolako zuzendaria eta antzerkigilea.
• Katalina Eleizegi: Garbiñe lanaren egilea.
• Mª Dolores Agirre: 1953tik aurrera, diktadurak ezarritako etenaren ondoren,

Hiztegia: Adjektiboak eta Deskribapenak

• Baxua: altuera txikikoa.
• Behea: edozein gauzaren barrenean, lurretik hurbilen dagoen aldea.
• Desberdina: bestelako ezaugarri edo nolakotasunak dituena.
• Handia: ohiko tamaina gainditzen duena.
• Ilehoria: ile hori-gorrixka duena.
• Isila: hotsik edo soinurik egiten ez duena.
• Laua: malkartsua ez dena.
• Leiala: zor dion zintzotasuna gordetzen duena.
• Lotsatia: erraz lotsatzen dena.
• Maltxurra: engainuz edo azpikeriz berea egiten eta zerbait lortzen trebea dena.
• Motza: luzera txikikoa dena.
• Samurra: erraz murtxikatzen den jakiaz esaten da.
• Txikia: ohiko neurrira iristen ez dena.
• Xelebrea: bere umoreagatik nabarmentzen den pertsonaz nahiz gauzaz esaten da.
• Zaharra: aspaldi sortua, egina edo gertatua dena.
• Zekena: diruari gehiegizko

XVI. MENDEA

Sarrera

XVI. mendean hasi ziren argitaratzen euskarazko lehenego liburuak.

Europako zenbait tokitan Errenazimentua ari zen nagusitzen urte ahietan.

Grezia eta Erromako kukltura klasikoen iturrietatik edan nahi da berriro, gizakia hartzen da munduaren erdigune eta neurritzat.

Oraindik latina de Mendebaldeko lutukr hizkunta : latinez kelaratuko dira libururik gehienak. Baina Europako zenbait erreinu eta herrietako hizkuntzek ere urrats garrantzitsuak emango dituzte: italieraz, frantsesez, gaztelaniaz.

Erlijioaren inguruan XVI. mendean sortzen diren borroka eta gatazkek ere azkartu egingo dute hizkuntza arrunten erabilera. Ondoren katolikoen ere bide horri ekingo diote.

Testuinguru horretan jaioko dira euskarazko lehenengo liburu inprimatuak....

1. Jose Antonio Loidi

Errenterian jaio zen. Ikasketaz eta lanbidez botikaria zen. Horrez gain, euskal historiaz, hizkuntzalaritzaz, toponimiaz eta abarrez idatzi zuen. Ezaguna da euskarazko lehen polizia-eleberria idatzi zuelako: Hamabost egun Urgainen (1955). Irunen hil zen.

2. Jose Luis Alvarez (Txillardegi)

Donostian jaio zen. Txillardegi goitizenaz ezagunagoa. Hizkuntzalari, politikari eta idazle zen. Euskara batua sortzearen bultzatzaile nagusietako bat izan zen. Literaturan berrikuntza bat ekarri zuen: Leturiaren egunkari ezkutua, lehen eleberri modernotzat hartua, krisi existentzialari buruzkoa.

3. Ramon Saizarbitoria (1944)

Donostiako soziologoa eta idazlea, euskal literatura modernoaren aitzindaritzat jotzen da.

Literatura Ibilbidea:

• Bere