Zer dira diptongoak euskaraz?

Diptongoak /i/ eta /u/ bokalek beste bokal batzuekin silaba berean osatzen duten talde fonikoak dira. Beheranzkoak (au, eu, oi, ai, ei) euskaran ohikoak dira, eta goranzkoak (ia, ie, io, ua, ue, ui) mailegu hitzetan agertzen dira batez ere.

Zer da neutralizazioa kontsonanteen kasuan?

Bizkaieraz eta zubereraz gertatzen da batez ere: bi fonema bereizten dira hitzaren erdialdean, baina ahoskera batean bat bihurtzen dira. Adibidez, denbora > denpora (B, Z) eta jendea > jentea (Z).

Euskararen fonetika eta fonologia: bokal eta kontsonante fenomenoak

Laburpena

Dokumentu honek euskararen fonetikaren eta fonologiaren alderdi nagusiak biltzen ditu: bokalen txandakatzeak, asimilazioak, elkarketak eta diptongoak, bai eta kontsonante-fenomenoak ere (txistukariak, /j/, /h/, dardakariak eta neutralizazioak). Euskalki desberdinetako adibideak ere ageri dira, eta ikasleak fenomeno horiek hitz eta euskalki bakoitzean nola gertatzen diren ulertuko du.

Funtsezko puntuak

Bokal-alternantziak (e/a, o/u, i/u, e/i, i/e) euskalki batzuetan gertatzen dira, adibidez 'beltz > baltz' (B).
Diptongo beheranzkoak (au, eu, oi, ai, ei) euskal sisteman ohikoak dira; goranzkoak, berriz, mailegu hitzetan agertzen dira batez ere.
Harmonia bokalikoak /i-u/ bokal-sistema eragiten du, adibidez 'mutila > mutile' (B).
Txistukariak igurzkari (z, s, x) eta afrikatu (tz, ts, tx) taldeetan banatzen dira, eta neutralizazio bat gertatzen da /ś/ eta /c/ artean.
/j/ fonema /x/ bezala ahoskatzen da (joan, jakin, jan), eta /r/ leuna bokal artean galdu egiten da euskalki batzuetan.
Bizkaieraz eta zubereraz herskari ahoskabeen alde gertatzen diren neutralizazioak daude (nb > np, nd > nt, ng > nk).

Frogatu zeure burua

1. Bokal-fenomenoak

1.1. Bokal-alternantziak edo txandakatzeak

Bokalen arteko txandakatzeak euskalki batzuetan gertatzen diren aldaketa fonologikoak dira:

1.1.1. e/a alternantzia

Berdin > bardin (B)
Beltz > baltz (B)
Igerri > igarri (B)
Piper > pipar (B)
Elkar > alkar (B, G)
Izerdi > isardi (B)

1.1.2. o/u alternantzia

Gizon > gizun (L, BN eta Z)
Iparraldeko euskalkietan: Ontsa > untsa (L, BN eta Z)
Izorratu > izurratu (L, BN eta Z)

1.1.3. i/u alternantzia

Ile > ule (B)
(H)iri > uri (B)
Iltze > ultze (B)

1.1.4. e/i alternantzia

Etxea > itxea (G)
(Latina) Hechura > itxura (EB)

1.1.5. i/e alternantzia

Irten > erten (G)
(Latina) Virtutem > bertute (EB)

1.2. Bokal-asimilazioak

Hiru silabako hitzetan gertatzen diren asimilazioak:

Atera > atara (B)
Gezurra > gusurre (B)
Ukitu > ukutu (B)
Ilun > ülhüm (Z)
Itxura > ütxüra (Z)

1.3. Bokal-elkarketak

Bokalak elkartzean gertatzen diren aldaketak:

1.3.1. -a + a > -ia, -ea, -ie

Arreba > arrebea

1.3.2. -e + a > -ia, -ie, -ea

Maitea > maitia (G)

1.3.3. -o + a > -ua, -ue

Basoa > basua (G)

1.3.4. -u + a > -ia

Orduan > ordian (Iparraldeko euskalkietan)

1.4. Harmonia bokalikoa

/i-u/ harmonia: a > e

Mutila > mutile (B)

1.5. Diptongoak

1.5.1. Definizioa

Diptongoak /i/ eta /u/ bokalek beste bokal batzuekin silaba berean osatzen duten talde fonikoari deritzo.

1.5.2. Beheranzko diptongoak

Au, eu, oi, ai, ei. Adibidez: euskara, aitona, gauean, deitu.

1.5.3. Goranzko diptongoak

Arrotzak dira, euskal sistema bokalikoan ez dira ohikoak. Maileguzko hitzetan agertzen dira batez ere, hizkuntza erromanikoek goranzko diptongoak erabiltzeko joera baitute:

Adibidez: eguerdi, nazionala, higuingarri, suerte.

1.5.4. Diptongoekin lotutako fenomenoak

1.5.4.1. Monoptongazioa

Diptongoaren bi bokalak bokal bakar bat bihurtzea. (Gaztelaniaz) almuerzo > almortzu (G) edo almorsu (B).

1.5.4.2. Kontsonante epentetikoa tartekatzea

Y, x eta b dira ohikoenak.

1.5.4.3. Azentu-silaba aldatzea eta bigarren mailako diptongoak

(Gaztelaniaz) cien > zien (eusk.).

Bigarren mailako diptongoak (b, d, g eta r). Adibidez: (EB) eguzki > euzki (G).

1.6. /ü/ bokala

Txillardegiren arabera, sei bokal zituen euskarak.
Koldo Mitxelenaren arabera, berriki sortutako soinua da /ü/ bokala.

2. Kontsonante-fenomenoak

2.1. Txistukariak

2.1.1. Igurzkariak

Z, S eta X. Fonetikan: /s/, /ś/ eta /š/.

2.1.2. Afrikatuak

Tz, Ts eta Tx. Fonetikan: /c/, /ć/ eta /č/.

Adibidez: Etcheverry, Echeverria, Echegoyena, Michelena, Echeveste.

2.1.3. Neutralizazioa

Neutralizazioa: /ś/ ("s") eta /c/ ("tz") aldekoa.

2.2. Igurzkari autonomoak: /j/ eta /f/

2.2.1. /j/ fonema

/j/ fonema /x/ gisa ahoskatzen da. Adibidez: joan, jakin, jan.

2.3. Aspirazioa: /h/ fonema

Hala ere, /h/ fonema muga silabikoa oso garbi bereizten da ahoskatzen denean.

2.4. Dardakariak

/r/ leuna bokal artean egokitzen denean, galdu egiten da: B r B > B ø B. Adibidez: (L) mendirat > mendiat.

2.5. Kontsonante-alternantziak

Bi alternantzia dira nagusi: (EB) -ki / -gi (B).

2.6. Bustidura edo palatalizazioa

Bi bustidura mota daude:

2.6.1. Bustidura automatikoa

-i- bokalaren eraginez sortzen denean: i + t > tt, i + z > x.

2.6.2. Despalatalizazioa

Despalatalizazioa deritzo. Adibidez: oiloa, hilabetea, bainan, hilobi, ilargi. Eta ez olloa, hillabetea, baña, hillobi, illargi.

2.7. Beste zenbait fenomeno kontsonantiko

2.7.1. Sandhi fenomeno fonetikoa

n/l + z > tz. Adibidez: egin zen > eintzan (G), egintzen (EB).

2.7.2. Bizkaieraz entzuten direnak

ez + j > etxat, etxata. Adibidez: "ez jata gustatzen".
k + b > p. Adibidez: inork ere ez > iñopes (B); nik baino gehiago > nipaño geixau (B).

2.7.3. Neutralizazioak

Bizkaieraz eta zubereraz gertatzen da bereziki. Neutralizazioa herskari ahoskabeen alde (p, t eta k):

(EB) nb > np (B, Z). Adibidez: (EB) denbora > denpora (B, Z).
(EB) nd > nt. Adibidez: (EB) jendea > jentea (Z), jentie (B); (EB) handik > hantik (Z), ametik (B).
(EB) ng > nk. Adibidez: (EB) hango > hanko (Z).