Batxilergoa mailako Hizkuntza eta literatura ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta ariketak

Testuinguru soziopolitikoa

Euskal literaturak, bere testuinguru soziopolitikoaren isla gisa, aldaketa esanguratsuak izan ditu XX. mendean zehar. Asaldura eta aldaketa garai honetan, bi korronte literario nagusi nabarmendu dira: nobela tradizionala eta nobela modernoa. Adierazpen narratibo hauek Euskal Herriko bizimoduaren konplexutasunak atzemateaz gain, munduaren eta idazlearen paperaren ikuspegi desberdinak ere eskaintzen dituzte.

Korronte literarioak

Bi korronte literario hauek XX. mendean sortu ziren eta euskaraz idatzitako prosa dira, fikzioa erabiliz Euskal Herriko errealitateaz hausnartzen dutenak. Bietan istorioarekin batera narratzaile bat dago, irakurleari istorioan eta pertsonaietan murgiltzeko aukera ematen diona.

Nobela tradizionala

Espainiako...

XVII. mendean, euskarazko liburugintzak aurrerapen nabarmena izan zuen Ipar Euskal Herrian, batez ere Ipar Euskal Herrian. Hegoaldean ere lan batzuk argitaratu ziren arren, kantitateari eta kalitateari dagokienez ez ziren maila berera iritsi. Desberdintasun hori arrazoi ekonomikoei egozten zaie, hala nola Ternuako arrantzaren onurei, Lapurdiko kostaldeko bizimodua nabarmen hobetu baitzuten. Gainera, katolikoen eta protestanteen arteko gerren ondorengo erlijio-egonkortasunak Trentoko Kontzilioko aginduak sistematikoki hedatzea ahalbidetu zuen, obra gehienetan ikuspegi erlijiosoa izanik. Monarkia katolikoak Frantzian eta Espainian ezarritako bake erlijiosoak bake politikorik ezarekin kontrastatzen zuen, Austriako etxeak Espainian gobernatzen...

Aritz Aranburu

Aritz Aranburu betidanik ibili da surf munduan. Hitz batzuk gaizki idatzita edo deklinatuta agertzen dira jarraian, eta parentesi artean azalduko da zein izan daitekeen errorearen jatorria. Hona hemen adibide batzuk:

• Baño: baino. Diptongoa laburtzea (ai > a).
• Iriki: ireki. Bokal aldaketa asimilazioagatik (e > i).
• Kategori: kategoria. A itsatsiaren galera.
• Ibiltze ianak: ibiltzen direnak. D herskariaren galera, r bokal arteko dardarkariaren galera, partizipio burutugabea -n galdu, (ie > ia) bokal aldaketa hiatoan.
• Asi ke: beraz. Lexikoa.
• Nekan: neukan. Diptongoa laburtzea (eu > e).
• Jolasian: jolasean. Bokal aldaketa hiatoan (ea > ia).
• Erriyan: herrian. Hasperenaren galera, hiatoan kontsonante epentetikoa.
• Geldikan: geldirik.

Matrix zientzia-fikziozko film ospetsu bat da, hausnarketarako bide ematen duena eta ikuspuntu filosofiko desberdinak ukitzen dituena. Bertan bi mundu agertzen dira: mundu erreala eta mundu birtuala edo ez-erreala. Denbora osoan zehar, errealaren eta ez-errealaren arteko eztabaida ematen da.

Matrix eta Platonen Kobazuloaren Alegoriaren Arteko Lotura

Film honek Platonen kobazuloaren alegoria dakar gogora. Jakina denez, Platonen kobazuloan pertsonak hormari begira daude, kateaturik, eta horman ikusten dutena atzean duten suaren aurretik pasatzen denaren itzalak dira. Itzalak presoen errealitatea dira, ez mundu errealaren adierazpen zehatza. Egun batean, preso batek ihes egitea lortzen du. Hasieran, argiak min ematen dio, eta kobazulora eta ezagutzen...

USTEKABEKOA

Liak ezin du gehiago jasan, beraz, egun batez Parisera joateko hegazkin bat hartzea erabakitzen du. Frantsesa jakin gabe, lotarako lekurik izan gabe; Parisera joateko hegazkin txartelarekin bakarrik.

Iristean, kafetegi batera gosaltzera joatea erabakitzen du. Karta irakurtzen saiatzen da, baina ez du ezer ulertzen eta gutxien espero duenean, begi marroiak dituen mutil ilehoria esertzen da bere aurrean.

-Galduta zaudela ikusten dut, ezta? -galdetzen dio.

-Bai. -erantzuten dio lotsatuta.

-Ez kezkatu. Marco naiz, ikusten dudanagatik zu ez zara hemengoa.

-Nire izena Lia da eta ez, ez naiz hemengoa. Egun baterako bakarrik etorri nintzen. -esan dio.

-Tira, axola ez bazaizu, gaur eguna libre daukat. 6 hilabetez bizi naiz hemen, beraz, gidari...

Bizitza

Ama hizkuntza gaztelera zuen, baina euskara bere kabuz ikasi zuen. 21 urterekin hasi zen argitaratzen eta itzultzaile lanetan ere aritu zen. Oso garrantzitsuak diren obrak itzuli zituen.

Idazlea, ez etxetik euskalduna, ez apaiza, hiritarra zen. Bilbokoa, oso kultua eta prestatua (ez herritar bertsolaria). Politikoki gorabeherak eta, bere garaian, zentsurak pairatu zituen, ezin zelako edonola argitaratu.

Garaia

Euskara batuaren sorreran parte hartu zuen. 60-70.eko hamarkadan idatzi zuen; gauzak aldatzen hasita zeuden. Ikastolak eta gaueskolak sortu ziren, euskarazko argitaletxeak... frankismoaren azkenengo urteak ziren.

Ez Dok Amairu taldea mugimendu kultural bat izan zen; abeslariekin batera, poetak, margolariak, arkitektoak... zeuden. Euskarari...

BALDINTZA

1. Zuk guri jaiari buruz zer edo zer aurreratu bazenigun, guk zuri baliabideak eskainiko genizkizun.

2. Niri abesti horren letra ahaztuko balitzait, lotsatuta geratuko nintzateke. (ni)

3. Zuek gure lagunak errespetatuko bazenituzte, haiek zuei asko erakutsiko zizuetekeen.

4. Antolatzaileek gu kontuan hartuko bagintuzte, asko poztuko ginateke. (gu)

5. Niri zerbait bururatuko balitzait, zurekin partekatuko nuke. (nik)

6. Haiek niri hurbildu balitzaizkit, urduri jarriko nindukete. (haiek)

7. Gu zuek kontzertura eraman bagintuzue, benetan ondo pasaraziko genizuekeen. (guk zuei)

8. Haiek zuri lan horretatik deitu balizute, nik zurekin ospatuko nukeen.

9. Zuek azterketarako guztia ikasi izan bazenute, ez zenuketen arazorik edukiko. (zuek)

10. Larrialdietara...

Joanes Etxeberri (1668-1749)

Saran jaioa eta Pouen ikasketak (medikuntza) burutu zituen. Jaioterrian mediku lanetan aritu zen, eta gero Bera, Azkoitia eta Hondarribian.

Obra

Ikasia zen eta euskaldunak analfabeto izateak beldur ematen zion. Bere obra gazteen hezkuntzaz arduratu zen. Agintariak inplikatu nahi izan zituen, baina ez zuen arrakastarik izan. Euskara eta latinez idatzi zuen, eta euskararen apologia egin zuen prosa bikainarekin. Gazteak euskara ikasteko materiala prestatu zuen. Euskarak bizirik irautea bere izaera nobleari zor zaiola uste zuen.

Euskara batua beharrezkoa zela zioen, Axular adibide. Aunitzek bezala, aintzinako hizkuntza bakarra zela uste zuen, Nafarroa euskaldunon erreinua izanik.

Hastapenak

Euskararen bidez latina iraunarazteko...

1. Gabriel Aresti: Euskal Poesiaren Berritzailea

   Non/Noiz jaio eta hil zen Gabriel Aresti? Gabriel Aresti Bilbon jaio zen 1933ko urriaren 14an. Hiri horretan bertan hil zen 1975eko ekainaren 5ean.

   Nolako izaera zuen?

   Gizon umoretsua eta alaia zen. Bere buruari asko eskatzen zion, moral estukoa zen. Kulturaz jantzia eta kaletarra (ez zuen baserriko giroa ezagutzen).

   Zein izan ziren bere obra nagusiak?

   Maldan behera (1959), Harri eta herri (1964), Euskal Harria (1967) eta Harrizko Herri Hau (1970).

   Zein dira bere poesigintzako ezaugarri nagusienak?

   Bere poesian garai hartako kezkak aurkezten zituen, gizarte-kezkak edo sozialak; bere ustez, poesiaren xedea zen gizarteak kontzientzia hartzea herriak jasaten zuen zapalkutza nazio-sozialaz. Poesia mailua zen

AEBko Literaturaren Gailurra: Belaunaldi Galdua

Lehen Mundu Gerraren ondoren, gazte iparramerikarrek ideia eta egitasmo handietan fedea galdu zuten. XX. hamarkada zoriontsuan, charlestona, alkohola edo automobil distiratsu handiak hedatu ziren. “Flapper” emakume gazte iraultzailea agertu zen, eta immigrazio handia egon zen. Gangsterrak legeak debekatzen zituen negozioez jabetu ziren:

• Edaria
• Prostituzioa
• Apustuak

Honek 1929an eztanda egin zuen, New Yorkeko burtsaren krakaren ondorioz. Lotutako egileak eta mugimenduak: Belaunaldi Galdua, nobela sozialista eta Nobela Beltza.

Lost Generation (Belaunaldi Galdua)

Idazle amerikar hauek Lehen Mundu Gerrak eragindako nahasmena adierazten zuten. Gerra eta beste gai batzuk jorratu zituzten: 20. hamarkadako...