Batxilergoa mailako Hizkuntza eta literatura ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta ariketak

Jose Maria Agirre, Xabier Lizardi

Jose Maria Agirre "Xabier Lizardi" 1896an jaio zen Zarautzen eta 1933an hil zen. Tolosan bizi izan zen. Euskal pizkundeko sortzaileen artean, berritzaile eta klasikoen arteko eztabaida garratza gertatu zen, euskara herrikoia eta euskara jasoa lantzen zutenen artean. Lizardik guztien beharra defendatu zuen. Bere poesia-lanik garrantzitsuena Biotz begietan da, 1932an argitaratua. Natura, bizitza eta heriotzari buruzko poesia liriko sinbolista da: hizkuntza poetiko sakona landu eta euskal lirikari balio berriak ekarri zizkion. Gai nagusia izadia da. Sentimenduak metafora bidez azaltzen ditu: denboraren iragana, bizitza eta heriotza, berpizteko itxaropena. Familia barruan izan zituen zoritxarreko gertaerak poesiaz...

Joseba Sarrionandia: Biografia

Bernardo Atxaga: Ibilbidea eta Obra

XVIII. Mendeko Euskal Idazleak

Manuel Larramendi (1690-1766)

Manuel Larramendi XVIII. mendeko idazle andoaindarra izan zen. Jesusen Konpainian egin zituen ikasketak. Salamancan Karlos II.a erregearen alargunaren aitorle gisa aritu zen hiru urtez. Ondoren, komentuan egon zen sermoigintzan eta aholkulari gisa.

Hizlari jaio eta zorrotza baldin bazen, idazten ere ez zen kamutsa. Beste ororen gainetik, euskaldunen hizkuntza du idazgairik kutunena: euskararen azterketan eta defentsan egin zituen bere ahaleginik behinenak.

Lan nagusiak:

1. De la antigüedad y universalidad del Bascuence en España: Euskararen apologia sutsua dugu. Gure hizkuntzaren aurka kanporatzen ari ziren iritzi eta erasoei aurre egiten dien liburua da. Tubalismoan sinesten du: euskara

Gipuzkera: Zertzelada Soziolinguistikoak

Prestigio handiko euskalkia da gipuzkera, Hegoaldean batez ere. Euskal literaturan, hasieran, lapurtera klasikoa bazen ere euskalki literario nagusia, gipuzkera izan zen azken mendeetan lan horretan aitzindari-lana eta -betekizuna hartu zuena, 1968tik honako euskara batua mamitu arte. Prestigio horren ondorioz, jaiotzaz beste euskalki bateko idazleak ere euskalki horretara jo ohi zuten. Azkuek (Euskaltzaindiko lehen burua izan zenak) gipuzkera osotua proposatu zuen XX. mendearen lehen partean batutzat. Proposamenak ez zuen aurrera egin. Gipuzkera ez dator bat probintziaren luze-zabalarekin. Gipuzkoako erdialde guztian eta Nafarroako mendebaldean hedatzen da; baina ez da hitz egiten Elgoibartik gorako...

Testuen zuzenketa eta hobekuntza

Umea amazuloa zenez, amarekin baino ez zuen egon nahi izaten.

Bada garaia aldez edo moldez irtenbideren bat eman diezazuen premia handiko arazoei.

Hainbeste gustatu zitzaien hondartza ondoko etxea, non erostea erabaki baitzuten.

Sekreturik handienek, denek dakiten zerbait izan ohi dute oinarri.

Hiru multzotan bana daitezke bizitzan zehar izan ditudan irakasle guztiak.

Nekearen nekez, ez naiz gai izan atariko mailatxoa ere igotzeko.

Iritziak iritzi, oraingo buruzagiak ez du aurrekoak adina aurreiritzirik.

Otsaileko emaitzak ikusita, gai zara zu ikasturtea aurrera ateratzeko.

Denbora aurrera joan ahala, gezur gaiztoa esatea damutu egin zitzaion.

Ez pentsa hau guztia harrotasunez kontatzen dudanik.

Geuk ekin beharko diogu...

XX. Mendeko Literatura Unibertsala

XX. mendeko literatura unibertsalak ohiko egiturak apurtu zituen. Hauek dira ezaugarri nagusiak:

• Argumentua hutsala da, garrantzi gutxiagokoa.
• Garrantzi handiagoa dute barneko gertaerek; beraz, kontakizunaren ordena pertsonaien barne-munduaren araberakoa da.
• Pertsonaiek indarra galtzen dute, pertsonaia gatazkatsuak nagusitzen dira.
• Denbora oso malgua da (zinemak eragin handia izan zuen horretan).
• Kontalari ikuslea nagusitzen da.
• Ordura arte tabu ziren gaiak jorratzen dira (adibidez, drogak, sexua).

Euskal Idazle Garaikideak

Ramon Saizarbitoria

Ramon Saizarbitoria Donostian jaio zen. Ez zuen lurraldea ezagutu, eta ez du loturarik aurreko idazleekin. Honen bidez Euskara Batuaren bidea erakutsi zuen.

Lan nagusiak:

• Egunero

EUSKAL NOBELAREN SORRERA:

1.EUSKAL PIZKUNDEA edo Lehen Euskal Pizkundea euskal literaturak bizi izandako garai emankorraren izena da, Hirugarren Karlistalditik eta Espainiako Gerra Zibilera arte iraun zuen zehazki, 1876tik 1936 arte iraun zuen Hego Euskal Herrian. Mugimendua kulturaren arlokoa ez ezik politikoa izan zen, abertzaletasuna sortu zeneko giroan egonik. Europako beste prozesu antzekoekin batera gertatu zen, hala nola Katalunia eta Galiziakoekin. Bi herri horietako kulturgileekin batera, Galeusca ekimena abiatu zuten euskaldunek 1923an. Bi urte esanguratsu 1918 eta 1919 izan ziren, Eusko Ikaskuntza eta Euskaltzaindiarena. Bultzatzaileen artean, Antoine d´ Abbadie, Seber Altube, Sabin Arana, Resurrección Maria de Azkue, Arturo Campion...

Euskara Niretzat

Zer den euskara niretzat? Ba, niretzat, euskara identitatea da, kultura, edonon erabil daitekeen tresna, eta, batez ere, euskaldunon bizitzan aurkitzen den altxorrik preziatuena. Euskara ez da hizkuntza bat soilik, bizitzeko era bat baizik. Eta horrela izan zen nire amonarentzat ere, euskara izan baitzen txikitatik bere hizkuntza, nahiz eta denborarekin gauza batzuk aldatu. Horretaz gain, testu hau nire amonaren bizitza ezagutu eta berak erabilitako hizkuntzen bilakaera deskubritu nahi duen edozein pertsonarentzat dago idatzia.

Margarita Eizmendi Garaialde

Margarita Eizmendi Garaialde Ikaztegietan jaio zen 1919ko urriaren 16an. Bere lehen hizkuntza euskara izan zen, eta horrela hitz egiten zuen beti bere familiarekin. Beraz, A...

1802: Peru Abarka, lehen nobela?

1888: Jean Baptiste Elizanbururen Piarres Adame.Euskal eleberriaren hasiera, Txomin Agirreren eskutik.

INGURUGIROA:Karlisten bigarren gerratea (1872-1876). Foruen deuseztapena. Erreakzioa: euskal kontzientziaren berpizkunde-garaia, euskararen alde (elkarte, aldizkari, Lore-jokoak...).//Euskarari buruz, desadostasuna: S. Arana (garbizaletasuna/keria, neologismoak); Azkue (garbizalea izanik ere, tradizio zahar eta herrikoiari lotuta ikusten zuen jarraitu beharreko eredua.  //Errealismoa, egunerokoa, gertaleku arruntak, bizitzaren islarik objektiboena.OHITURA ELEBERRIAK:Errealismoa baina era erromantikoz: galtzeko edo aldatzeko arriskuen diren ohiturak azaldu, idealizatuz. Bukolismoa. Anakronismoa.//Geografia tradizionala: