Euskal Literaturaren Gorakada XVII. Mendean
XVII. mendean, euskarazko liburugintzak aurrerapen nabarmena izan zuen Ipar Euskal Herrian, batez ere Ipar Euskal Herrian. Hegoaldean ere lan batzuk argitaratu ziren arren, kantitateari eta kalitateari dagokienez ez ziren maila berera iritsi. Desberdintasun hori arrazoi ekonomikoei egozten zaie, hala nola Ternuako arrantzaren onurei, Lapurdiko kostaldeko bizimodua nabarmen hobetu baitzuten. Gainera, katolikoen eta protestanteen arteko gerren ondorengo erlijio-egonkortasunak Trentoko Kontzilioko aginduak sistematikoki hedatzea ahalbidetu zuen, obra gehienetan ikuspegi erlijiosoa izanik. Monarkia katolikoak Frantzian eta Espainian ezarritako bake erlijiosoak bake politikorik ezarekin kontrastatzen zuen, Austriako etxeak Espainian gobernatzen baitzuen eta borboitarrek Frantzian. Honek matxinadak eragin zituen iparraldean, non Frantziako erreketari zergak ezarri zitzaizkion. Nabarmentzekoa da Bernart Goienetxe Matalaz apaizaren kasua, Zuberoaren autonomiaren alde borrokatu baitzen. Kostaldeko gorakada ekonomikoa, inguru erlijioso eta sozial bereziarekin batera, Lapurdiko euskal literaturaren loraldiaren eragilea izan zen. XVII. mendeko idazle ugarik lagundu zuten gorakada horretan, Sara, Ziburu eta Donibane Lhizune herriek osatutako triangelua bereziki azpimarratuz, Sarako taldea bezala ezagutzen dena.
Pedro Axular (1556-1644), XVII. mendeko euskal literaturan nabarmendua, Urdazubikoa (Nafarroa) izan zen jatorriz. Salamancako Unibertsitatean ikasi ondoren, apaiz bihurtu zen eta parroko rola bete zuen Sarako elizan 1600tik berrogei urte baino gehiago geroago hil zen arte. Axularrek, hizlari trebe eta idazle aberatsa, dotoretasuna eman zion euskarari bere lan nagusiarekin, 'Gero, bi partetan partitua eta berezia' (1643). Izenburuak bi zati iradokitzen baditu ere, bakarra ezagutzen da, bere legatuari misterio bat erantsiz. Bere obran esaldi luze, korapilatsu, labur eta trinkoak erabili zituen, beti mezu argi bat transmitituz. 'Gero dioenak bego dio' atsotitzari erreparatu zion, erlijio-erantzukizunak atzeratzearen eta arimaren zereginak luzatzearen arriskuez ohartaraziz. Axularrek, erretorikaren maisuak, autore klasikoen adibide, sinonimo eta aipuekin aberastu zituen bere ideiak. Bere lanak maisulan bihurtzen duten bost arrazoirengatik nabarmentzen da: aspalditasuna, originaltasuna mami baliotsua, forma ederra eta hizkuntza egokia.