Batxilergoa mailako Hizkuntza eta literatura ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta ariketak

Ilustrazioaren Garaia (Argien Mendea)

Jakinmin orokorraren eta entziklopediaren sasoia dugu.

Pentsalari batzuen ideiak Frantzia eta Europa osora zabaldu ziren (Montesquieu, Rousseau…).

Ezaugarri nagusiak

• Arrazoiaren nagusitasuna (zentzuzkoena aintzat hartzea)
• Gizabanakoaren balioa (pentsatzeko gaitasuna)
• Zientziaren eta teknikaren ahalmena

Euskal Literatura XVIII. Mendean

Euskal literaturak, aurreko mendearekin konparatuz, ez zuen halako oihartzunik izan.

• Lan asko argitaratu gabe edo berandu atera ziren.
• Gorabehera handiak: 1789tik aurrera, Frantziako Iraultzaren ondorioz, gerrak eta foruen deuseztapena gertatu ziren.

Joanes Etxeberria

Jesuitekin ikasi eta medikuntza ikasketak egin ondoren, Saran, bere jaioterrian, ekin zion sendagile lanari, baina Hego...

Hona hemen euskarazko esaldi adibide batzuk, eguneroko erabilerarako eta hizkuntza hobetzeko baliagarriak. Horrez gain, hitz batzuen sinonimoak ere aurkituko dituzu, zure hiztegia aberasteko.

Esaldi Adibideak

1. Garaiz helduko ahal da ama, bestela ume negarrez lehertuko da.
2. Entzun eta ikasi nahi zuenak bazuen gure eskola hartan zer entzun eta zer ikusi.
3. Hura poza! Nire lagun alkate izendatu zutela jakin nuenean!
4. Nik neuk sekula ikusi ez dudan arren, gure aitonak dioenez behin baino gehiagotan egin du elurra irailean.
5. Gaurko umeek ba ote dute telebista barik bizitzerik?
6. Estimatuko nizuke hitz politen ordez laguntza apur bat emango bazenit.
7. Gizartearen beharrak aldatu ahala, hirien itxura ere aldatuz joan da.
8. Moneta berria dela eta, Administrazioak ikastaro

Dokumentu honek XX. mendeko euskal literaturako bi idazle garrantzitsu aztertzen ditu: Gabriel Mirande eta Gabriel Aresti. Bakoitzaren bizitza, obra eta euskal kulturan izan zuten eragina xehetasunez deskribatzen dira.

Gabriel Mirande (1925-1972)

Bizitza eta Ibilbidea

• Jaiotza eta heriotza: Parisen jaio (1925) eta hil (1972).
• Jatorria: Zuberotar idazlea. Gurasoak Parisera joan ziren lan bila.
• Euskara eta hezkuntza: Eskolan euskara galdu zuen.
• Bigarren Mundu Gerra: Bretainian egon zen, nazien aldeko abertzale bretoiekin harremanetan.
• Euskara berreskuratzea: 1947an, Finantza Ministerioan lanean hasi zenean, euskara berreskuratu zuen.
• Hizkuntza aniztasuna: Hogei hizkuntza moderno baino gehiago ikasi zituen.

Literatura Lanak eta Gaiak

• Argitalpenak: Poemak,

Errealismoaren Ezaugarri Nagusiak

• Zehaztasuna: Idazleek errealitatearen analisi zientifikoa egin nahi dute. Horretarako, zehaztasun handiz deskribatzen dituzte giroak, ohiturak eta pertsonaiak.
• Behaketa irudimenaren gainetik: Erromantizismoan irudimena nagusi zen, baina errealismoan behaketa garrantzitsuagoa da. Idazleek hizkuntza desberdinak erabiltzen zituzten maila sozial ezberdinetako pertsonaiak aurkezteko.
• Jarrera salatzailea: Errealistek askotan gizartea salatu nahi zuten, eta bizi-baldintza gogorrak aurkezten dituzte haien lanetan, hala nola diruarekin, boterearekin eta arazo politikoekin lotutakoak.
• Sinesgarritasuna: Erromantizismoan nagusi ziren giro exotikoen aurrean, errealistek pertsonaien eguneroko bizitza kontatu nahi dute.
• Pertsonaia

1.1. Jasangarritasunerako hezkuntzaren testuingurua

Lehen aipatu dugun bezala, 1972. urtetik aurrera, mugarri nagusi asko egon ziren mundu jasangarriago bat lortzeko. Horien artean, Brundtland txostena egon zen, oso garrantzitsua izanik; baina, horretaz aparte, beste asko egon zirela aipatu behar da.

Brundtland txostena egin eta bost urtera, Rio de Janeiron batu ziren berriro ere, Ingurumenari eta Garapenari buruzko Nazio Batuen Biltzarrean, eta bertan Agenda 21 sortu zen. Agenda 21ek hezkuntza, trebakuntza eta kontzientzia hartzea sustatzen du ildo desberdinetan, hala nola pobrezia murriztea, garapen jasangarria areagotzea eta ozeanoen babesa; hori guztia idatziz jaso zen.

2000. urtean, New Yorken, Milurtekoko Goi-bilera egin zen eta bertan Agenda...

Arnauld Oihenart

Errimari buruzko teoria

Oihenartek hitzak hiru taldetan bereizten zituen errimarako:

• Arrak: hitz zorrotzak.
• Emeak: hitz lauak.
• Irristakorrak: hitz esdrújuloak.

Errimaren neurria honela definitu zuen:

• Arra: silaba bat edo silaba eta erdi.
• Emea: bi silaba edo silaba eta erdi.
• Irristakorra: hiru silaba edo bi silaba eta erdi.

Estrofa eredugarria

Proposatzen duen estrofa eredugarria honakoa da: emea, emea, irristakorra, emea, emea, irristakorra.

Argia deritzanari

• Gaia: maiteminduaren kezka eta ezinegonaren adierazpena.
• Estrofa: sei bertso-lerroko estrofak dira. Neurriari dagokionez, 1., 2., 4. eta 5. lerroak bost silabakoak dira, eta 3. eta 6.ak, zortzikoak.
• Errima: ahapaldien barnean hiru multzo bereizten dira: lehen eta bigarren lerroek errima

Idatzizko euskal literaturaren hastapenak XVI. mendean ezarri behar dira, bai mende honetan, bai hurrengoan, Iparraldeko idazleen nagusitasuna erabatekoa izanik.

Gure lehen idazleak plazaratu zireneko mendean aldaketa handiak gertatu ziren arlo guztietan. Europan zehar herri hizkuntzen aldeko korronteak nabariak ziren, latina ordezkatuz idatzizko zereginetan nagusitzen ari zirelarik. Bestalde, erlijioari dagokionez ere, garrantzizko aldaketak gertatu ziren: Joana Albreteko Nafarroako erreginak Erreforma Protestantea Ipar Euskal Herrian hedatzeko saioa burutu zuen, horretarako liturgia-liburuak euskaraz prestataraziz.

Horrela, XVI. mendean, goi mailako poeta batekin abiatzen dira gure letrak: Bernart Etxepare. Bera da euskarazko lehen liburuaren...

Gaia: Euskal Eleberria Gerraostean

Gerraosteko Euskal Eleberriaren Testuingurua

Iparraldean, narrazio laburrak eta ipuinak mamitzen ziren, baina nobelarik ez, Jon Miranderen Haur Besoetakoa izan ezik. Hegoaldean, argitaratzeko debekuak kendu zituztenean, kopuruari dagokionez, produkzio itxurosoa egon zela esaten da. Beste arazo batzuk ere bazeuden: gobernuaren zentsurak indartsu jarraitzen zuen, eta hizkuntzaren egoera oso larria zen. Oraindik ez zegoen munduko korronte literarioak ezagutzeko erraztasunik, eta horregatik, euskal liburugintzak azpiegitura amateurra zeukan.

Txillardegi eta Euskal Eleberri Modernoa

Txillardegik gerraostean egin zuen lehen agerraldia. 1957an hasi zen Eraberrikuntza. Ohitura eleberriaren hausturatik sortu zen Euskal

Ramon Saizarbitoria: Euskal literaturaren erreferente

Ramon Saizarbitoria Donostian jaio zen 1944an. Idazleak kazetaritzako kolaborazioak egin ditu eta saiakeran ere jardun du. Baina Saizarbitoria ezaguna izatea, irakurleek eta sariek eman diotena, eleberrigintzari esker izan da.

Eleberri nagusiak

• Egunero hasten delako (1969): Bere lehen eleberria da, euskal literaturan bide urratzaile eta haustailea. Argumentua: Gisele Bergierrek abortatu egin nahi du eta horretarako Riemmensera bidaiatzen du. Kritikak obra honetan bere kontaketa-teknika balioesten du, zinemako kameraren ikuskera gogorarazten baitu.
• 100 metro (1976): Euskal eleberri irakurrienen artean dago. Donostiako Konstituzio plazan poliziarengandik ihesi doan mutil gaztearen hil aurreko

Xabier Munibe: Literatur Emaitzak eta "El Borracho Burlado"

Xabier Munibek idatzia. Gabon Sariak (1762) Ilustrazioko lehen izpia da antzerki honetan. Kanta herrikoiak ditu, jolaskorra eta jakintzaz betea dago. Lehen aldiz kontzeptu berriak agertzen dira gure literaturan. Barrutiaren herri-teatroaren antzik ez du.

1764an, "El Borracho Burlado" (Peñafloridako kondeak idatzitako antzerkia) antzeztu zuten Bergaran. Kantuak euskaraz eta gainerakoa erdaraz. Munibe antzerki neoklasikoaren ildotik doa. Ez du gabonetako ikuskizunarekin itxurarik, ez edukiz ezta formaz ere.

Antzerkiaren sarreran hiru unitateak aipatzen saiatu zen: ekintza, denbora eta lekua. Euskara eta erdara nahastea akatsa dela iruditzen zaio.

"Acto para la Nochebuena": Hego Euskal Herriko