Ilustrazioaren Garaia eta Euskal Literatura (XVIII. mendea)
Ilustrazioaren Garaia (Argien Mendea)
Jakinmin orokorraren eta entziklopediaren sasoia dugu.
Pentsalari batzuen ideiak Frantzia eta Europa osora zabaldu ziren (Montesquieu, Rousseau…).
Ezaugarri nagusiak
- Arrazoiaren nagusitasuna (zentzuzkoena aintzat hartzea)
- Gizabanakoaren balioa (pentsatzeko gaitasuna)
- Zientziaren eta teknikaren ahalmena
Euskal Literatura XVIII. Mendean
Euskal literaturak, aurreko mendearekin konparatuz, ez zuen halako oihartzunik izan.
- Lan asko argitaratu gabe edo berandu atera ziren.
- Gorabehera handiak: 1789tik aurrera, Frantziako Iraultzaren ondorioz, gerrak eta foruen deuseztapena gertatu ziren.
Joanes Etxeberria
Jesuitekin ikasi eta medikuntza ikasketak egin ondoren, Saran, bere jaioterrian, ekin zion sendagile lanari, baina Hego Euskal Herrian ere aritu zen mediku lanetan (Hondarribian eta Azkoitian).
Gizon kultua eta euskaltzalea zen. Aurreko gizaldiko Axularren lanari jarraipena eman nahi zion, eta euskararen inguruko lan ugari egin zituen.
Joanes Etxeberriaren lan nagusiak
- Lau-urdiri gomendiozko karta, edo ghutuna (1718)
Liburuxka honetan ordura arte egindako lanak argitaratzeko laguntza eskatu zion Lapurdiko Biltzarrari, baina ezinezkoa izan zen, ez baitzioten kasu handirik egin.
Liburuxka hau besterik ez zuen kaleratu mende honetan.
- Euskararen etorkia
Euskararen jatorriari buruz hitz egiteaz gain, euskararen apologia edo gorazarre sutsua egiten da.
- Euskarazko hatsapena latina ikasteko
Euskararen bidez latina ikasteko metodoa azaldu zuen (garai hartako kultur hizkuntza latina zen). Euskaraz alfabetatzeko aukera ere eskaintzen zuen liburu honek.
Bi lan hauek, bi mende beranduago, 1907an argitaratu ziren Parisen, Julio Urkixori esker, honek Zarauzko komentu batean aurkitu baitzituen.
Laugarren lan bat ere bazen: Hiztegia, euskaraz, latinez, frantsesez eta gaztelaniaz atondua. Larramendik ezagutu eta erabili arren, gerora galdu egin zen.
Prosa Erlijiosoa
Literatura eliztarrak bere fruituak eman zituen. Lapurtera klasikoan argitaratu ziren liburu gehienak, eta gutxi batzuk zubereraz. Gehienetan ez ziren lan originalak, moldaketa edo itzulpenak baizik.
- Joanes Hareneder: Testamentu Berria
- Bernart Larregi: Testamentu Zaharreko eta Berriko istorioa
Lan Ez Erlijiosoak
Joanes Etxeberrik bezalaxe, Josef Egiategi zuberotarrak ere ez zuen zorte onik izan. Bere hiru liburuetatik bakarra argitaratu zen, eta oso berandu.
- Filosofo euskaldunaren ekheia edo gaia (1785erako bukatua egon arren, 1983an argitaratu zen).
Herriarentzako filosofia moduko bat egin zuen, baina ez zen oso irakurterraza, hizkera garbizalea baitarabil (neologismo ugari).
Bertso Zaharrak: Ternuako Arrantza
Baionako Euskal Museoan 100 urte baino gehiago dituzten bertsoak biltzen dira koaderno batean. 30 poematik gora dira, neurri desberdinetakoak. Bertso hauetan, garai hartako gertaera, pasadizo, herri eta pertsonaiei buruzko albisteak kontatzen dira.
Koaderno osoa 1987an argitaratu zen, Bertso zahar eta berri zenbaiten bilduma (1798) izenburupean.
Lehenengo hiru poemak Ternuako arrantzari buruzkoak dira, euskaldunak bakailaoa eta baleak harrapatzera joaten zireneko garaiari buruzkoak:
- Partiada tristea, Ternuara (senideei egindako agur hunkigarriak)
- Ternuako penak (arrantzaleek Ameriketan dituzten nekeak eta lanak)
- Itsasoko perillak (Ameriketarako bidean dauden arriskuak)
Azken bertso hauetan, itsasoaren aurka marinelek duten etengabeko borroka agertzen zaigu.
Ternuara atera berri dira marinelak, arrantzari esker zerbait irabazi nahian. Bat-batean, ordea, ekaitz bortitza sartu da eta arrisku bizian ikusten dute beren burua. Ontziak bere mastak, belak eta lema galdu ditu, eta ontzia bera ere puskatu egin da; ura sartu zaie eta azkenean ontzia hondoratu da. Ondorioz, itsasora erori dira, ontzi puskei helduta geldituz. Une latzak pasa dituzte, bizirik ateratzeko itxaropena galtzera iritsiz.
- Itsasoa gaitzat hartuta, kanta, bertso eta poema ugari sortu dira Euskal Herrian.