Historia ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta problemak

Giza Galera eta Galera Ekonomikoak

Bigarren Mundu Gerran 50.000.000 pertsona hil ziren. Erdia SESBkoak ziren, eta ondoren Alemaniakoak eta Poloniakoak. Armen, bonben eta hegazkinen suntsitzeko ahalmena areagotu zen eta fronteetako soldaduak eta zibilak hil ziren. Lehenengo Mundu Gerran gizarte zibilaren %5 hil zen, Bigarren Mundu Gerran %50. Suntsipen materialak oso inportanteak izan ziren eta hiriei, komunikabideei eta industriei eragin zien. Gerran parte hartu zuten herrialdeetan produkzioa izugarri murriztu zen, baino gerran parte ez hartu zuten herrialdeen ekonomia igo zen. Jendeak lekuz aldatu ziren: bere herrialdeetara bueltatzen ziren presoak, gutxiengo etnikoak botatzeak, estatu berriak eta bake-akordioak zeudelako, etab. 30.000.000...

Errestaurazioaren Krisia eta Amaiera (1909-1923)

1909ko Aste Tragikoa eta Canalejasen Gobernua (1910-1912)

1909an, Bartzelonako Aste Tragikoa gertatu zen. Herri matxinada bat izan zen, herri klaseetako tropak gerrara bidali zituztelako, dirudunek soldadutza ez egiteagatik ordaindu zuten bitartean. Errepresioa neurrigabea izan zen, hildako eta atxilotu ugari egon ziren, eta ondorioz, Maurak dimititu egin zuen.

Canalejasen erreforma saiakera

Dimisioaren ondoren, Canalejasek hartu zuen kargua 1910etik 1912ra. Honek politika modernizatzailea proposatu zuen, erreforma zabalagoa abiarazteko asmotan. Bere neurri nagusiak hauek izan ziren:

• Elizaren eragina hezkuntzan eta bizitza publikoan murrizteko lege bat atera zuen.
• Kataluniako Mankomunitatea onartu

Fernando VII.aren Erregealdia

1813ko Valençayko Ituna eta Absolutismoaren Itzulera

1813an Valençayko Ituna sinatu ondoren, Fernando VII.a berriz errege bihurtu zen. Bi joera nagusitu ziren:

• Absolutistak: Erregimen zaharraren berrezarpenaren aldekoak.
• Liberalak: Monarkia konstituzionalaren aldekoak.

Pertsiarren Manifestua sinatu ondoren (gorteetako talde absolutista batek), absolutismoaren berrezarpena eta Cádizko lege guztien deuseztapena eskatu zuten. 1814ko dekretuan, Fernando VII.ak ilegaltzat jo zituen Cádizko Gorteen deialdia eta egindako lan legegile guztia.

Absolutismoaren Itzulera (1814-1820)

Aldi honek ezaugarri hauek izan zituen:

• Erregimen zaharreko gizarte estamentala itzuli zen.
• Krisi ekonomiko larriak gertatu ziren.
• Vienako Kongresuan

Frankismoaren azken urteak eta desegonkortasuna (1969-1975)

Azkenik, frankismoaren gainbehera etorri zen (1969-1975). Grebak eta gatazkak ugaritzeak agerian uzten zuen erregimenaren desegonkortasuna, eta salbuespen egoera finkatu zen.

Franco gaixorik zegoenez, bere heriotza posiblearen aurrean, 1969an Gorteek Juan Carlos printzea izendatu zuten Francoren ondorengo gisa. Baina monarkia liberala ezarri beharrean, Mugimendu Nazionalaren monarkia ezarri zen.

Barne gatazkak eta Carrero Blancoren hilketa

Frankismoak hainbat arazo izan zituen: Falange eta teknokraten arteko desadostasunak eta korrupzioa (adibidez, Matesa kasua).

Francoren gaixotasunak aurrera egiten zuen, eta 1973an Carrero Blancok boterea eskuratu zuen. Hark erreformak deuseztatu eta...

Lehen Mundu Gerra (1914-1918)

Kronologia: XX. mendea, 1914-1918 bitartean.

Gerraren txinparta

Sarajevon (Bosnia), Austria-Hungariako Inperioko oinordekoaren (Frantzisko Fernando eta bere emaztea) hilketa gertatu zen. Erruduna serbiar bat izan zen.

Bandoak

• Inperio Zentralak: Austria-Hungaria, Italia eta Alemania.
• Aliatuak: Britainia Handia, Frantzia eta Errusiako Inperioa.

Gerraren hasiera eta kausak

Austria-Hungariak gerra deklaratu zion Serbiari. Kausak honakoak izan ziren:

• Gatazka lurraldeengatik: Alemaniaren eta Frantziaren arteko tentsioak Alsazia eta Lorrengatik. Alemaniarrek Frantzia isolatu nahi zuten.
• Balkanetako arazoak: Austria-Hungariaren eta Errusiaren arteko gatazkak eskualdearen kontrolagatik.
• Interes kontrajarriak: Inperialismoaren hedapena.

Trantsizioa (1975–1982)

1. Noiztik nora doa trantsizioa? 1975etik 1982ra.

2. Zein arazo izan ziren? Krisi ekonomikoa, sektore inmobiliarioaren arazoak, oposizioan zeuden taldeek aldaketak azkar egin nahi izatea, eta hainbat talde armatu.

3. Zer gobernu buru zegoen Franco hil zenean? Carlos Arias Navarro.

Aldaketaren alde zegoen? Ez, frankismoaren aldekoa zen.

1976ko udaberria: Gasteiz eta Lizarrako gertaerak

4. Kontatu 1976ko udaberrian emandako gertaerak Gasteizen eta Lizarran.

• Gasteizeko gertakariak: Martxoko greba orokorrean poliziak greban zeuden bost langile hil zituen, eta horrek tentsioa handia sortu zuen Gasteizen.

• Lizarrako gertakariak: Karlisten artean bi jarrera zeuden: batzuk demokraziaren alde, beste batzuk frankismoan jarraitu nahi zuten. Karlisten

Frankismoaren krisia eta nazioarteko testuingurua

Frankismoa krisian sartu zen hainbat arrazoirengatik: 1979ko petrolioaren krisia, mugimendu sozialen hazkundea, nazioarteko presioak eta frankisten barne zatiketa (bunkerra eta aperturistak). Nazioarteko egoerak ere eragina izan zuen: Portugal eta Greziako diktaduren erorketak eta Italian komunismoak izandako gorakadak AEB kezkatu zuten; horregatik, Espainiako prozesua kontrolatu nahi izan zuten.

Trantsizioaren hasiera eta Arias Navarroren gobernua

1975ean Juan Carlos I.a Borboikoa errege izendatu zuten. Arias Navarro izan zen gobernuko presidentea, eta gobernuan hainbat aperturista sartu zituen (Fraga, esaterako). Aldaketa txikiak eta inmobilistak izan ziren. Horrek, 1976an, mobilizazioak eta...

1950eko Hamarkada: Isolamenduaren Amaiera eta Oposizioaren Krisia

Hamabost urteren ondoren, antifrankistak nekatuta zeuden, eta erbesteratu batzuk itzuli egin ziren. 50eko hamarkadan, gainera, Francok Vatikanoarekin eta AEBekin hitzarmenak sinatu zituen (1953). Gerra Hotza zela eta, Franco Mendebaldeko blokean onartu zen, diktadura izan arren, eta horrela herrialdearen isolamendua amaitu zen. Francok Europar Batasunean sartzeko eskaera egin zuen, baina ez zuten onartu.

Ondorioz, 1951n, Eusko Jaurlaritzak Parisen zeukan egoitza frankisten esku geratu zen. Oposizioaren krisia konpontzeko, Prietok (PSOE) estrategia bat eraman zuen aurrera: errepublikar sozialistak eta monarkiko demokratak elkartzea. Hala ere, honek alderdiak gehiago zatitzea besterik...

Frankismoaren ezarpena eta lehen urteak Euskal Herrian

1937ko ezarpena eta zapalkuntza

Espainian 1939an Gerra Zibila amaitu zen arren, Euskal Herrian 1937an ezarri zen Francoren erregimena, Bizkaia nazionalen esku geratu zenean. Frankismoak gogor eraso zien euskaldunei, eta beste lurraldeek izan zituzten ondorio berberak jasan zituen Euskal Herriak. Hizkuntzak, ohiturak eta kulturak zapalkuntza handia izan zuten.

Erregimenaren ezarpenarekin batera, eskubide eta ideiak zapaldu ziren, eta homogeneotasuna (eredu berbera estatu osorako) ezarri zen aspektu soziopolitiko, ekonomiko eta kulturalean (hizkuntza, erlijio katolikoa...).

Ondorio soziopolitikoak eta ekonomikoak

Gerrak izugarrizko krisi ekonomikoa eragin zuen (gosea, salneurrien igoera…), eta...

Testuaren Garrantzia eta Ondorioak

Lege honek garbiketa ideologikoa egiteko aukera eman zuen. Testu honen ondorioz, gerra bukatu eta gero, nazionalek 50.000 lagun fusilatu zituzten. Erbestera joandakoak 300.000 izan ziren, eta 1945ean 100.000 preso zeuden; hauetariko asko lan behartuetara kondenatu zituzten.

Hezkuntza eta Irakasleen Egoera

Hezkuntzari dagokionez, frankismoak milaka irakasle araztu, espetxeratu eta sarritan fusilatu zituen. Aukera izan zutenak atzerrira joan ziren, hau da, % 90 inguru.

Nazioarteko Isolamendua

Lege honen ondorioak larriak izan ziren; Espainia mundutik, arlo askotan, isolatuta geratu zen:

• Politikan: Ardatzekoak garaituak izan ondoren, Europako estatu faxista bakarra zen. Horregatik, Espainiak ez zuen ordezkaritzarik