Antzinako Erregimena eta Iraultzak

Antzinako Erregimena

Demografian, izurriteek eragin handia izan zuten eta hildakoen kopuruak igo egin zuen. Ekonomikoki lehen sektorea nagusi zen; nekazariek urritasun ekonomikoak bizi zituzten eta bi sistema bereizten ziren. Gizartea estamentuz antolatuta zegoen, pribilegioen arabera:

• Pribilegioak: kargu politikoak, aristokraten aberastasunak eta kleroa; zerga ezberdinak eta eskumen sekularrak.
• Etxebizitza gehiena: ez zuten pribilegiorik; nekazariak ziren biztanleriaren gehiengoa.
• Burgesia: ekonomiaren indarra; hiriko biztanleak talde desberdinetan antolatuta zeuden.

Sistema politikoa: monarkia absolutua, jainkoaren bidezko eskubidea.

Ilustrazioa

Europan sortu eta hedatu zen. Arrazoimena, hezkuntza eta zientziaren...

Gerraostean Euskal Gizartea Bitandu (1937-1959)

Frankismoaren lehen urteetan, euskal gizartea bi taldetan banatu zen:

1. Frankistak: Militarrak, falangistak eta goi-enpresariak.
2. Gehiengoa (Oposizioa): Euskal nazionalistak, errepublikarrak, sozialistak eta komunista/anarkistak.

Eskubideen Zapalketa eta Kultura

Lehen urteetan, eskubideen zapalketa pairatu zen, lan munduaren depurazioa eta euskal kulturaren zapalketa (euskara, folklorea, sinboloak). Hala ere, abangoardiako artea loratu zen (Txillida eta Oteiza).

• Errepublikako 1936ko Autonomia Estatutua eta Bizkaiko zein Gipuzkoako Kontzertu Ekonomikoa desegin ziren.
• Eusko Jaurlaritza erbestera joan zen, Agirre buru zela.

Kanpo Harremanak eta Ekonomia

Bigarren Mundu Gerran, aliatuekin lotura diplomatikoak...

1876ko uztailaren 21eko Legea

Lege hau karlisten porrotaren ondoren aplikatu zen. Hirugarren Gerra Karlista 1872an hasi zen. Lau urte lehenago, 1868ko Iraultza gertatu zen: moderatuek boterea galdu zuten eta Isabel II.ak ere alde egin behar izan zuen.

Euskal diputazioak eta euskal karlistak altxamendu militarra prestatzen hasi ziren. Karlisten iritziz, beren hautagaia, Karlos VII.a, Amadeo Savoiakoa baino egokiagoa zen Espainiako tronuan jarri eta Foruak bere osotasunean berrezartzeko. Beste alde batetik, armada liberala indartuta zegoen karlisten altxamenduari aurre egiteko.

Bestalde, Martinez Campos jeneralak Alfonso XII.a izendatu zuen errege eta Canovas del Castillo borboitarren etorrera prestatzen hasi zen. Sektore moderatuak (burgesia kontserbadorea,...

Diktadura Frankista Euskal Herrian (1939-1975)

Erbesteko Antolakuntza eta Hasierako Erresistentzia

Diktadura frankista Euskal Herrian (1939-1975) hasi zenean, buruzagiek alderdien azpiegiturak berrantolatzen eta komunikazio zubiak ezartzen hasi ziren erbestearekin. Erresistentziarako Junta eta Eusko Jaurlaritzaren Batzorde Delegatua sortu zituzten. Lan eta ekonomia baldintza gogorrak eta frankismoaren aurkako oposizioa zirela medio, greba orokor baterako deialdia egin zen. Grebalariek errepresio gogorra jasan zuten. 50eko hamarkadan, EKIN gazte erakundea sortu zen, hasieran EAJren barnean. Hauek buruzagi nazionalistak kritikatu zituzten. Garai hartan, gizarte aldaketa sakona eta industria prozesu bizkorra izan zen. Hazkunde ekonomiko handia zegoen....

Nazi Alemaniaren Funtsezko Kontzeptuak eta Hedapena

Azken Irtenbidea (Holokaustoa)

Hitlerrek 1942an aplikatu zuen Bigarren Mundu Gerran. Alemaniako eta konkistatutako herrialdeetako (Txekoslovakia, Austria, Polonia,...) judu eta ijito guztiak sarraskitze-esparruetara deportatu zituzten. Gutxienez 5 milioi judu hil zituzten (adibidez, Auschwitz).

Nazi Alemaniako Erakunde eta Kargu Nagusiak

Führer

Buruzagi ukaezina, nazien liderra, estatua zuzentzen zuena. Hitlerren kargua zen. Nazien ustez, inoiz ez zen erratzen, eta obedientzia itsua eskatzen zitzaion.

Gestapo

Polizia sekretua.

SS (Schutzstaffel)

Hamarnaka mila pertsonez osatutako Hitlerren guardia pertsonala. (Gestapo eta SS biztanleria kontrolatzeko estatuaren polizia-indarrak ziren).

Hitlerren Gazteak

1939an Francoren helburua ordena politiko berria eratzea zen demokrazia liberalen zantzu guztiak deuseztatzeko. Estatu frankistaren ezaugarriak hauek ziren:
Frankorengan botere guztiak batzea.
Totalitarismoa, 1931ko konstituzioa baliogabetu eta horrekin askatasun eta eskubide demokratikoak.
Izaera unitarioa eta ez zentralista, autonomia-estatutuak abolitu ziren eta Galiziako eta Euskal Herriko berezko hizkuntza eta kultura baztertzea sustatu zen.
Garaituen eta oposizioaren aurkako errepresio etengabea.
Komunikabideen kontrola, zentzura oso zorrotza izan zen.
Armada, alderdiak eta Eliza frankismoa babestu zuten. 

Armadarena izan zen erregimenak izan zuen babesik nabarmenena errepresio politikoaren tresna izan zelako.    

Gero frankismoko eragile...

XVII. mendeko matxinadak eta gizarte-gatazkak

Jarraian Euskal Herrian eta Europan XVII. mendearen inguruan eta aurreko/ondoko urteetan gertatutako matxinada eta istiluen laburpen zuzen eta zuzentua aurkezten da. Paragrafo bakoitzean kokapena, data eta kausa nabarmenduko ditugu, eta testu originala ortografia eta gramatika egokitzekin mantenduko da.

Bizkaia, 1631: Gatza eta estankoa

1631n, Bizkaian gatza oso preziatua zen, eta Espainiako Felipe IV.ak gatzaren estankoa (zerga) %44 igotzea erabaki zuen. Horrek matxinada eragin zuen.

Baiona, 1691: Gabelariaren aurkako matxinada

1691n, Baionan Parisek gabelari, hau da, gatzaren (%) igoera (%50eko igoera), ezarri nahi izan zuenean, herritarrak matxinatu ziren. Lapurdiko jaunek zapaldu zuten matxinada....

Ingalaterra Viktoriarra (XIX. mendea)

XIX. mendean, Erresuma Batua industria iraultza egin zuen lehen herrialdea izan zen, bai eta demokrazia liberalaren eredua ere.

Potentzia ekonomikoa eta lurralde hedapena

Viktoria I.aren erregealdia 1837tik 1901era artekoa izan zen, eta aldi viktoriarra esaten zaio. Garai horretan, Erresuma Batuak inoiz izandako lurralde hedapen handiena lortu zuen, bai eta industria garapena indartu ere. Halaber, monarkia parlamentarioan oinarritutako erakunde tradizionalei eutsi zien.

1873tik 1895era krisi luzea izan zen, eta horrek ekonomia garapenean izan zuen eragina, batez ere nekazaritzan. Nekazariek landa utzi, eta hirietara edo Amerikara emigratu zuten. XIX. mendearen bukaeran, biztanleriaren %28 baino ez zen bizi...

Euskaldun Batzokiaren estatutuak (1894)

1. Kokapena

Jatorriaren aldetik testu hau lehen mailako informazio-iturria da; formalki estatutua da (elkartearen araudia) eta gaia sozio‑kulturalekoa. Egilea kolektiboa da: Arana anaiek —Sabino eta Luis—, elkartearen sortzaileak. Hartzailea kolektiboa da eta helburu publikoa du. Dokumentua Bilbon argitaratu zen 1894an, EAJren fundazio (1895) baino urtebete lehenago.

2. Analisia

Testuan Euskaldun Batzokiaren estatutuak (zortzi artikulu) jasotzen dira. Batzokiak, izenak berak adierazten duen bezala, batzeko tokiak dira eta estatutu hauen bidez bertako elkarbizitza erregulatu nahi zen. Gerora, batzokiak nazionalisten aisialdirako eta kultura-gune bilakatu ziren.

Artikuluen laburpena

1. 1. artikulua: Batzokiak

SOZIALISMO ERRADIKALA: Facundo Perezagua eta "Greba Handia"

Facundo Perezagua eta Bilboko Elkarte Sozialista

1886an, Facundo Perezaguak lehen elkarte sozialista sortu zuen: Bilboko Elkarte Sozialista.

Bilboko Greba Handia (1890)

Sozialistek antolatutako meatzarien lehen greba garrantzitsua (Bilboko Greba Handia) 1890ean izan zen. Etxebizitza duinaren eta zortzi orduko lanaldiaren aldeko lehen greba historikoa izan zen Euskal Herrian, Bizkaiko meatzetan.

Greben erdigunea Trapagarango Zugaztieta auzoa izan zen, eta handik Ezkerralde osora hedatu zen. Urte berean, 1890ean, mundu osoan Maiatzaren Lehena ospatzeko deia egin zen. Maiatz hartan egin zen, hain zuzen ere, Bizkaiko meatze inguruko lehen greba.

Greben ondorioak eta Lomaren bandoa

Lomaren bandoa,...