XVII. mendeko matxinadak: giza, zor eta zerga gatazkak

XVII. mendeko matxinadak eta gizarte-gatazkak

Jarraian Euskal Herrian eta Europan XVII. mendearen inguruan eta aurreko/ondoko urteetan gertatutako matxinada eta istiluen laburpen zuzen eta zuzentua aurkezten da. Paragrafo bakoitzean kokapena, data eta kausa nabarmenduko ditugu, eta testu originala ortografia eta gramatika egokitzekin mantenduko da.

Bizkaia, 1631: Gatza eta estankoa

1631n, Bizkaian gatza oso preziatua zen, eta Espainiako Felipe IV.ak gatzaren estankoa (zerga) %44 igotzea erabaki zuen. Horrek matxinada eragin zuen.

Baiona, 1691: Gabelariaren aurkako matxinada

1691n, Baionan Parisek gabelari, hau da, gatzaren (%) igoera (%50eko igoera), ezarri nahi izan zuenean, herritarrak matxinatu ziren. Lapurdiko jaunek zapaldu zuten matxinada.

Frantzia, 1648: Fronde deituriko matxinada

1648an, Frantzian, garai hartako krisi ekonomikoaren eta gerrei aurre egiteko ezarritako zerga berezien aurka Fronde deituriko matxinada hasi zen. (Ohartarazi: Frondea hainbat urtetan luzatu zen; itxiera deferenteak izan ziren.)

Bizkaia, 1718: Aduanen mugitzea eta eragina

1718an, Bizkaian matxinada bat sortu zen. Felipe V.ak aduanak lehorreko portuetatik kostaldera eramateko asmoa izan zuen, eta horrek egoera okertuko zuela pentsatu zuten; askok elikagaiak itsasoz ekartzen zituzten aduana-zergarik ordaindu gabe. Azkenean, 1723an aduanak berriro barnealdera mugitu zituzten.

Portugal, 1640: Independentzia eta matxinadak

1640ean Portugalen independentziaren aldeko matxinada ugari izan ziren. Azkenean, Portugalek independentzia lortu zuen Espainiaren kontra.

Frantzia, 1562: Erlijio-gatazka eta Hugenotak

1562an, Frantzian Katalina de' Medici erreginordearekin lotutako giro bortitz batean, hugenote (protestante) ugari hil zituzten. Ondorioz, hugenote talde batek hainbat hiri hartu eta matxinada egin zuen. Gertaeran protestante eta katoliko ugari hil ziren; azkenean, protestanteak galdu eta beren eskubideak murriztu ziren.

Errusia, 1601–1602: Uzta txarrak eta gosea

1601–1602an, Errusian uzta txarraren ondoriozko gosea izan zen matxinaden eragilea. Nobleek gogor zapaldu zituzten nekazariak.

Ingalaterra, 1606: Lurren itxiturak eta nekazariak

1606an, Ingalaterran nekazari pobreak matxinatu ziren noble eta burgesak bultzatzen ari ziren lurren itxituren (enclosure) aurka; horrek ekoizpena handitzen bazuen ere, nekazari xume asko lurrik eta lanik gabe utzi zituen.

Andaluzia, 1647–1652: Goseak eragindako matxinadak

1647–48 eta 1651–52 urteetan, Andaluzian, goseak bultzatutako matxinada ugari gertatu ziren hirietan. Kasu guztietan, bertako jauntxoek errepresio handiz zapaldu zituzten matxinadak.

Granada, 1648: Gosetearen ondoriozko istilua

1648an, Granadan uzta txarraren ondoriozko goseteek matxinada eragin zuten, herritarren ustez gobernadoreak garia aberatsenen artean banatzen baitzuen. Azkenean, Koroak gobernadore hori kargutik kendu zuen.

Napoli, 1647: Masaniello eta itsasoko matxinada

1647an, Napolin Masaniello arrantzaleak herri xehearen matxinada gidatu zuen. Espainiako errege-ordea Masaniellorekin akordio batera iritsi zen eta hura kapitain nagusi izendatu zuten; ondoren Masaniello hil zuten eta matxinada ezerezean gelditu zen.

Alemania, 1525: Nekazarien matxinada eta erlijioa

1525ean, Alemanian nekazariak matxinatu ziren egoera feudalaren okerragotzeagatik. Horri garai hartako planteamendu erlijiosoak gehitu zitzaizkion, Lutherren protestantismoaren zabalkundea helburu izanik. Matxinada zabala izan zen; jauntxoek nekazari asko hil zituzten.

Katalunia, 1640: Segalari-matxinada eta gatazka politikoa

1640ean, Katalunian Espainiako armadak Katalunian egiten zituen lapurreten aurkako segalarien matxinada gatazka politiko bilakatu zen; Kataluniak independentzia aldarrikatu zuen.

Zuberoa, 1661: Iruki kondearen neurriak eta erantzuna

1661ean Irukiko kondeak Zuberoako lurrak bereganatu eta zergak igotzeko saiakerak egin zituen. Bernard Goienetxek eta Matalas apaizak nekazarien matxinada bultzatu zuten, baina matxinada urkatu egin zuten eta amaitu zen.

Lapurdi, XVII. mendearen hasiera: Urtubi joantxoaren aurkako protesta

XVII. mendearen hasieran, Lapurdin biztanleak Urtubi joantxoaren aurka matxinatu ziren, haien ustez joantxoak haien lurrak eta ibaiak bereganatzen zituen.

Ondorio eta motibazio nagusiak

• Gose eta uzta txarrak: hainbat eremutan goseak eta uzta txarrak matxinadak eragin zituzten.
• Zergak eta estankoak: gatzaren eta bestelako zergetako igoerek eta aduana-neurriek erresistentzia eta matxinadak ekarri zituzten.
• Lurren itxiturak eta erreforma ekonomikoak: nekazariak desjabetzea eta lan-baldintzen okertzea matxinadetara eraman zituen.
• Erreligio eta politiko kausak: erlijioko gatazkek (adibidez hugenoten aurkako indarkeria) eta erregimen-politikek gatazka sozialak suspertu zituzten.

SEO-oharrak

Testuan agertzen diren gako-hitzak (matxinada, gatza, zergak, Fronde, Masaniello, Portugal independentzia, nekazarien matxinada) titularretan eta lehen paragrafoetan agertzen dira, web-orri batean erakargarriago egoteko. Izenburua laburra, deskribatzailea eta gako-hitz nagusiak barne hartzen ditu.

Itzulpen eta kontserbazio-oharra

Testu hau jatorrizko edukia mantenduz ortografia, puntuazioa eta maiuskulak zuzendu dituen bertsioa da. Ez da edukia moztu edo ezabatu; gramaitka eta ulergarritasun aldetik eguneratu da SEO eta irakurle interesdunen onerako.