Totalitarismoen Ezaugarriak eta Gorakada

Ekonomia eta Gizarte Kontrola

Estatuak ekonomia zuzendu zuen (grebak debekatu, prezioak ezarri, soldatak arautu), eredu ekonomiko autarkiko bati hasiera emanez, eta kapitalismoaren eta komunismoaren aurka aldarrikatu zen. Gizartea propagandaren bidez, komunikabideak zentsuratuz eta hezkuntzaren bidez kontrolatzen zuen.

Nazismoaren Ezaugarriak

Aginte osoa bereganatu zuen, askatasunak eta alderdi politikoak ezeztatu zituen, eta oposizioa polizia politikoaren bidez eta kontzentrazio-esparruetan sartuz zapaldu zuen.

Totalitarismoen Agertzearen Arrazoiak

• Demokrazia ondo sendotu gabe egotea.
• Gobernu liberalei ekonomiaren krisia leporatzea.
• Gizarte talde batzuen komunismoaren hedapena mugatzeko guraria.
• Lehen Mundu

Berrezarkuntza-sistemaren krisia

Zer gertaerek eragin zuten sistema liberalen krisia? 1909tik 1923ra, hainbat krisi izan ziren, eta krisi horiek Berrezarkuntza-sistema desagerrarazi zuten.

• 1909ko Aste Tragikoa: Bartzelonan gertatutako herri-matxinada. Marokoko gerrarako tropetan herri-klaseko jendea soilik bidaltzeagatik gertatu zen, aberatsek ordaindu egiten baitzuten soldadutza ez egiteko. Langileen mugimenduak ezinegon hori erabili zuen greba orokorra antolatzeko.

1917ko krisia: hiru sektoreen protesta

1917ko krisia izan zen aldi hartako arazorik larriena. Krisia hiru sektoretan gertatu zen:

1. Militar profesional batzuek protesta egin zuten, maila-igoeretan zegoen diskriminazioa salatzeko.
2. Politikari batzuek ere protesta egin zuten, kataluniar erregionalistek

Errusiako Iraultzaren Kontzeptu Gakoak

Tsarra

Errusian erregeek hartzen zuten izena.

Romanov dinastia

XX. mende hasieran Errusia gobernatzen zuen familia.

Sistema autokratikoa

Agintea mugarik gabeko autoritatean oinarritzen duen sistema politikoa.

Duma

Errusiako parlamentuak hartu zuen izena.

Nikolas II.a

1917ko Otsaileko Iraultza burgesak tronutik kendu zuen azken tsarra.

Alderdi eta Talde Politikoak

Mentxebikeak

Alderdi marxista moderatua.

Boltxebikeak

Alderdi marxista iraultzailea, Leninek zuzendua.

Sobietak

Nekazari, langile eta soldaduen batzar iraultzaileak, boltxebikeek kontrolatuak.

Iraultzaren Protagonistak eta Gertaerak

Lenin

Errusiako alderdi boltxebikearen eta 1917ko Urriko Iraultzaren buruzagi nagusia.

Kerenski

1917ko Otsaileko Iraultzaren ondoren sortutako

Eusko Alderdi Jeltzalearen (EAJ) Fundazioa

Karlisten porrotaren eta foru-sistemaren deuseztapenaren garaian, aldaketa ekonomiko eta sozial handiak ari ziren gertatzen Euskadin. Egoera horrek eragin sakona izan zuen Sabino Arana, euskal nazionalismoaren sortzailearen, ikusmoldean. Sabino Arana izan zen euskal abertzaletasunaren eragilea eta suspertzailea.

Aranak La Abeja aldizkarian Bizcaya por su independencia tituluarekin hainbat artikulu argitaratu zituen, eta horietan independentzia eskatu zion Bizkaiarentzat. 1893an, Discurso de Larrazabal eman zuen, eta bertan atzerritarrek Bizkaian zuten botereaz hitz egin zuen. Bizkaian une horretan zeuden alderdi politikoak aztertu zituen, eta alderdi horietako batek ere ez zuela bizkaitarren nahiak betetzen...

1. Euskal Herriko industrializazioaren ezaugarriak

Hasiera eta hedapena: XIX. mendearen erdialdean hasi zen Bizkaian; geroago Gipuzkoan, Araban eta Nafarroan, eta 1960tik aurrera hedadura eta eraldaketa gehiago gertatu ziren.

• Industrializazioaren hasiera: XIX. mendearen erdialdea (Bizkaia), geroago Gipuzkoa, Araba eta Nafarroa; 1960tik aurrera berritasun gehiago.
• Espainiaren merkatuarekiko mendekotasuna: tokiko industriak Espainiako merkatuarekiko mendekotasun maila handia izan zuen.
• Bizkaiaren nagusitasun ekonomikoa (Bilbo): Bizkaiak ekonomiaren lidergoa izan zuen, Bilbo gune nagusia bilakatuz.
• Kanpoko esku-lana erabiltzea: lana kanpotik ekarrita edo kanpoko baliabideak erabiliz egin zen kasu batzuetan.
• Burdingintzaren nagusitasuna: burdingintza

Anarkismoa: Oinarrizko Ideiak

Pentsalari nagusia: Bakunin. Anarkismoak hiru ideia nagusi defendatzen zituen:

1. Norbanakoaren askatasuna.
2. Jabetza pribatuaren kontra, kolektiboaren alde.
3. Agintea ukatzea, estatuak ez agintzea.

Langileek eta nekazariek iraultza defendatu zuten, greba orokorren bitartez, burgesia eta estatua suntsitu nahian. Askatasuna jabetza kolektiboan oinarritzen da. Gizarte berri bat sortu nahi zen, alderdi politikoak baztertuz, baina sindikatuak onartuz (adibidez, CNT). Sektore bat terrorismoaren aldekoa zen (Esku Beltza).

Finantza eta Kapital Kontzeptuak

Bankuen eta Finantzen Funtzioa

Bankuek garrantzia handia izan zuten industrian. Aurreztaileek dirua gordetzen zuten, eta bankuek diru horrekin enpresei maileguak ematen zizkieten....

Batasun Liberala eta Modernismoaren Itzulera (1856-1868)

O'Donnellek gobernuko presidentzia bere gain hartu zuenean, politikaren helburu nagusiak aurkeztu zituen:

• Monarkia konstituzionala sendotzea.
• "Eskubide legitimoak eta askatasun legitimoak" errespetatzea.
• Ordena publikoa berrezartzea.
• Joerak adiskidetzea (moderatuak eta aurrerakoiak).

O'Donnell eta Narváez: Gobernuaren joan-etorriak

Leopoldo O'Donnell jenerala 1856an liberalismo zentrista ezartzen ahalegindu zen. 1845eko Konstituzioa berrezarri zuen. Akta gehigarri batekin, Milizia Nazionala ezabatu zuen eta udalak berrantolatu zituen.

Geroago, Narváez gobernura itzuli zen. Akta gehigarria ezabatu zuen, desamortizazioa eten zuen, eta modernismoaren osagai kontserbadoreenak bere inguruan bildu...

Frantziako Iraultza

Kausak

Frantziako Iraultza eragin zuten arrazoi nagusiak honako hauek izan ziren:

• Sozialak

  Burgesia pribilegioen aurka eta gizarte estamentalaren aurka zegoen.

• Ideologikoak

  Ideia ilustratuek garrantzi handia izan zuten burgesian: berdintasuna, askatasuna eta botere-banaketa.

• Politikoak

  Frantzia ekonomikoki oso egoera larrian zegoenez, Luis XVI.a erregeak erreforma fiskala egitea erabaki zuen, guztiak zergak ordaindu behar zituzten. 1789. urtean, pribilegiatuek erregearen aurka altxatu ziren, egoera are larriagoan jarriz. Horregatik, Estatu Orokorrak bildu zituzten (hiru estamentuen bilera).

• Ekonomikoak

  Uzta txarrak izan ziren, horregatik gosea hedatu zen eta ogiaren prezioa igo egin zen. Gastu handiak izan ziren gerretan eta gortean:

Gerra Hotza (1945-1991)

Gerra Hotzaren Jatorria eta Definizioa

Zer izan zen Gerra Hotza? 1946-1990 urteetan AEB eta SESBen arteko gatazka izan zen, gerrara iritsi ez zena. Bi bloke nagusi sortu ziren: mendebaldekoa eta komunista.

Mendebaldeko Blokea: Kideak eta Ezaugarriak

Estatu Batuen estrategia globala: AEBren helburua komunismoa ez zabaltzea zen. Horretarako, aliantza militarrak sortu zituen ekialdeko blokea inguratuz, adibidez, NATO.

Politika eta Ekonomia Sistemak

Politika Sistemak

Mendebaldeko Europan demokrazia ezarri zen, oinarri hauekin:

• Hauteskunde libreak
• Herri subiranotasuna
• Botere politikoen banaketa
• Herritarrei eskubideak eta betebeharrak aitortzea
• Aniztasun politikoa

Ekonomia Sistema

Ekonomia liberala zen nagusi, askatasunean eta enpresa pribatuetan...

1. KAUSAK EDO ARRAZOIAK:

Bigarren Mundu Gerraren arrazoiak Gerra Arteko garaiko arazoetan bilatu behar ditugu, askotan errepikatu dugun bezala. Aurreko hiru gaietan (Errusiako Iraultza eta Sobietar Batasunaren jaiotza, Gerra osteko arazo ekonomikoak eta Depresio Handia, eta azkenik, Faxismoen gorakada Europan), jorratu ditugu arazo guzti hauek, Europa lehenik eta ondoren mundu osoa historiako gatazka armatu garrantzitsuenera eramango dituztenak.

1. Urrutiko kausak:

Aurreko gaietan landu ditugunez, ez ditugu berriro aztertuko, baina laburbilduz, honoko arazoak gogoratuko beharko genituzke:

• Versaillesko Itunaren porrota bakea antolatzeko.

• Nazioarteko Elkartearen ezintasuna nazioen arteko gatazkak bideratzeko momentuan.

• Frantziaren eta Alemaniaren...