Sabino Arana eta Euskal Nazionalismoaren Sorkuntza
Eusko Alderdi Jeltzalearen (EAJ) Fundazioa
Karlisten porrotaren eta foru-sistemaren deuseztapenaren garaian, aldaketa ekonomiko eta sozial handiak ari ziren gertatzen Euskadin. Egoera horrek eragin sakona izan zuen Sabino Arana, euskal nazionalismoaren sortzailearen, ikusmoldean. Sabino Arana izan zen euskal abertzaletasunaren eragilea eta suspertzailea.
Aranak La Abeja aldizkarian Bizcaya por su independencia tituluarekin hainbat artikulu argitaratu zituen, eta horietan independentzia eskatu zion Bizkaiarentzat. 1893an, Discurso de Larrazabal eman zuen, eta bertan atzerritarrek Bizkaian zuten botereaz hitz egin zuen. Bizkaian une horretan zeuden alderdi politikoak aztertu zituen, eta alderdi horietako batek ere ez zuela bizkaitarren nahiak betetzen adierazi zuen.
Handik urtebetera, 1894ko ekainean, Eusko Alderdi Jeltzalearen (EAJ) ernamuintzat jo genezakeen biltokia, Euskaldun Batzokia, zabaldu zen. Bizkaitarra ere, lehenengo egunkari abertzalea, orduan sortu zen. 1895ean Euzko Alderdi Jeltzalea sortu zuen.
Sabino Aranaren Ideologia Politikoaren Ezaugarri Nagusiak
Sabino Aranaren ideologia politikoaren ezaugarri nagusiak honakoak dira:
- Nazio Kontzeptua: Bizkaia eta, ondoren, Euskadi nazio bat da, nazio izateko beharrezko elementuak baititu: arraza, hizkuntza, gobernua eta legeak, izaera, ohiturak eta nortasun historikoa.
- Independentzia eta Foruak: Nazio orok independentzia lortzeko eskubidea du estatu zentralaren aurrean. Foruak edo Lege Zarrak dira lege nazional euskaldunak, eta nazionalismoa da berrindartze nazionala lor dezakeen aukera politiko bakarra.
- Kapitalismoaren eta Sozialismoaren Kondena: Kapitalismoaren kondena, honek dakarren ustelkeria eta ustiapenagatik, eta baita sozialismoarena ere, euskaldunen kontzepzio tradizionalerako doktrina arrotza delako eta atzerritarrek edo maketoek osatzen dutelako.
- Erlijio Integrismoa: “Espainiar ateoen boterea”, euskal ohituren aldaketa eta katolizismoaren (euskal izpirituaren oinarrizko elementua) pixkanaka desagertzen ari dela salatzen du. Erlijio katolikoaren garaipena eta euskal nazionalismoaren garaipena batera doaz.
Bere proiektu politikoa laburtzeko goiburua proposatu zuen: Jaungoikoa eta Lege Zarra (JEL).
EAJren Bilakaera eta Zatikatzeak (XX. mendearen hasiera)
Mendearen amaieran, 1898an, Ramon de la Sotaren taldea (Euskalerria Elkartekoa, 1876an sortua, foruen abolizioarengatik protestatzeko) EAJn sartu zen. Handik aurrera, Aranaren diskurtsoa moderatuz joan zen, posibilismorantz eta autonomiarantz jotzeko, eta hauteskundeetan emaitza onak izaten hasi ziren; 1898an, probintzia diputatu hautatu zuten.
Aranaren Heriotzaren Osteko Joerak (1903)
Arana hil eta gero, 1903an, bere ideologia interpretatzekoan bi ikuspegi ageri ziren:
- Joera Independentista Erradikala (“Sabinismoa”): Aranaren jatorrizko ideiei eustea defendatzen zuen, independentista.
- Euskalerria Elkartearena: Moderatuagoa, Aranaren printzipioei eutsiz, autonomiaren alde egin nahi zuen.
Bi joeren artean tentsioak handiak izan ziren. Baina era berean, alderdia sendotzen eta hedatzen joan zen. 1907. urtean, EAJko kide zen Gregorio Ibarretxe Bilboko alkate aukeratu zuten. Alderdiari lotutako sindikatua sortu zen, Eusko Langileen Alkartasuna (ELA), egunkari bat argitaratu zen (Euzkadi) eta sinbologia nazionalista sortu zen: ikurrina, ereserkia, lauburua...
Beraz, EAJ alderdia finkatu egin zen eta afiliatu kopurua asko handitu zen. Halaber, Gipuzkoan ere nazionalismoa ezartzen hasi zen. 1917-1919tik aurrera, gehiengoa izan zuen Euskadin. Baina alderdiaren barneko tentsioak berpiztu egin ziren.
Zatiketa eta Diktadura (1921-1930)
1921ean nazionalismoa bi alderditan zatitu zen:
- Comunión Nacionalista Vasca (CNV): Euskalerriakoak, moderatuak, autonomistak, burgesak eta Espainiaren esku-hartzearen aldekoak.
- EAJ (Sabindarrak): Sabinoren ideien oinorde zuzena zen eta, beraz, independentistak ziren eta Espainiako beste alderdi nazionalistekin harremanak bultzatzen zituen.
Primo de Riveraren diktaduraren hasieran, alderdia oso zabalduta zegoen Bizkaian. Errepresio politikoak eta ideologikoak ekintza politikoa ia guztiz oztopatzen zutenez, hura mozorrotu, eta kirol saioak, mendizaletasuna, kultura jarduerak eta abar sustatzen hasi ziren. Emakumeentzat Emakume Abertzale Batza atala sortu zuten.
1923ko irailaren 11n, Primo de Riveraren diktaduraren aurreneko uneetan, Alderdia sutsu atxiki zitzaion Bartzelonako Aliantza Hirukoitza deritzon itunari, zeinek periferiako (Euskadi, Galizia eta Katalunia) nazionalismoaren alde eta espainiar estatuaren aurka borrokatzea baitzuen helburutzat.
Batasuna eta II. Errepublika
1930ean bi adarrak batu ziren berriro eta alderdia berrigituratu zuten EAJ deiturapean. Birsorkuntza hark bazterturik utzi zuen joera akonfesional eta liberaleko sektore bat, eta hark, bere aldetik, Acción Nacionalista Vasca - Eusko Abertzale Ekintza (ANV-EAE) sortu zuen. II. Errepublikan, EAJren zeregin nagusia Autonomia Estatutua lortzea izan zen, eta Gerra Zibilean onartu zen.