Beste ikastaroak mailako Historia ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta ariketak

Bigarren Mundu Gerraren Zergatiak

1. Versaillesko Ituna (Lehen Mundu Gerraren ostean)

Lehen Mundu Gerra amaitu ostean Alemaniak sinatu behar izan zuen ituna izan zen. Itun honek nazionalismoa bultzatu zuen, Alemaniak:

• Lurraldeak galdu zituen.
• Irabazleei ordaindu behar zien (ekonomikoki ezinezkoa zen).

2. 1929ko Depresio Handia

Krisi ekonomiko orokorra zegoen, inflazioa eta langabezia handiak eraginez.

3. Estatu Totalitarioen Espantsionismoa

Italian eta Alemanian gertatu zen batez ere. Gainera, herrialde demokratikoek boterea galdu zuten.

Alemania (Hirugarren Reicha)

• Hitler Alemaniako kantziller izendatu zuten.
• Pangermanismoa bultzatu zuen (alemanez mintzatzen ziren lurralde guztiak bateratzea).
• Versaillesko Ituneko mugak ez zituen onartu (espantsionismoa

Trantsizioa (1975-1985): 1978ko Konstituzioa eta 1979ko Gernikako Estatutua

Francok, bere heriotzaren ondoren erregimena iraunarazteko asmoz, monarkia ezarri bazuen ere, ez zuen lortu. Horrela, Trantsizioa deritzon aldia hasi zen, eta 1982ra arte iraun zuen, alderdi sozialistak boterea eskuratu zuen arte.

1. Monarkiaren ezarpena

   Gorteek Juan Carlos Borboikoa errege izendatu zuten. Adolfo Suárez jartzea gobernu buru erabaki zuten.

2. Erreforma politikoa

   Adolfo Suarezek amnistia eman zuen eta oposizioko alderdi bakoitzarekin hitz egiten hasi zen.

3. Hauteskunde Orokorrak

   Gobernuak Gorte berriak aukeratzeko hauteskundeetara deitu zuen. Hauteskundeak UCDk irabazi zituen.

4. 1978ko Konstituzioa

   Aurreproiektu bat egin zen UCDrako. Testuak harrera ona izan zuen, Euskal

Espainiako II. Errepublikaren sorrera

Primo de Riveraren diktaduraren ondoren, monarkia oso ahuldua geratu zen. Errepublikanoek eta sozialistek Donostiako Ituna sinatu zuten 1930eko abuztuan, monarkiaren bukaera antolatzeko. 1931ko apirilaren 14an ospaturiko udal hauteskundeetako emaitzen eraginez, II. Errepublika proklamatu zen. Alfontso XIII.ak erbestera ihes egin behar izan zuen.

Behin-behineko Gobernua eta 1931ko Konstituzioa

Niceto Alcalá Zamoraren gidaritzapean, behin-behineko gobernua eratu zen. 1931ko ekaineko hauteskundeetan ezkerreko errepublikanoek eta sozialistek irabazi zuten. Manuel Azañaren gobernuak 1931ko Konstituzioa onartu zuen, izaera aurrerakoi eta demokratikoa zuena:

• Jabetza pribatua interes orokorraren mende geratu zen.

Euskal Nazionalismoaren Hasierako Tentsioak

Sabino Arana hil ondoren, bi proposamen nazionalisten arteko tentsioak hasi ziren alderdiaren kontrola eskuratzeko:

• Aberritarrak edo lehenengo Aranistak: independentziaren aldekoak ziren, eta Aberri egunkaria zen beren komunikabidea.
• Euskalerriakoak edo Komunionistak: autonomistak ziren, eta Euskalduna astekaria zen beren ideiak zabaltzeko bitartekoa.

Alderdi Nazionalistaren Bilakaera (1905-1915)

Bi joeren artean elkarbizitza uneak eman ziren hasieran, eta hauteskunde emaitzen arabera bat edo bestek izan zuen alderdiaren kontrola. 1905eko udal hauteskundeetan, nazionalismoak Bilbon lortu zuen arrakastarekin batera, Euskalerriakoen tesiek irabazi zuten, independentziaren nahiak alde batera utziz. Baina...

Gizarte Estamentala eta Demografia

XVIII. mendean, batez ere bigarren erdialdean, Europako biztanleria ugaritu zen. Jaiotza-tasa oso altua zen eta heriotza-tasa gutxitu egin zen, arrazoi hauei esker: izurriteak eta uzta txarrak gutxitu egin ziren, elikadura hobetu egin zen eta gerrak ez ziren hain hilgarriak izan.

Gizartea hiru estatutan antolatuta zegoen: noblezia, kleroa eta herri xehea. Nobleziak eta kleroak pribilegioak zituzten (adibidez, ez zuten zergarik ordaintzen).

Ilustrazioa eta Despotismo Ilustratua

Ilustrazioa XVIII. mendeko Antzinako Erregimenaren printzipioak zalantzan ipini zituen korronte intelektuala izan zen. Bere oinarri ideologikoak honako hauek izan ziren: arrazoia, berezko eskubideak eta tolerantzia.

Despotismo ilustratua:

Euskal Foruak eta Estatu Liberala

Euskal lurraldeak foruen bidez gobernatzen ziren. Hauek osatzen zuten ordenamendu juridikoa eta politikoa. Probintzia bakoitzean ezberdinak ziren: Bizkaiko, Arabako, Gipuzkoako eta Nafarroako foruak zeuden, bakoitza bere berezitasunekin. Foruak aldakorrak ziren, gizarte-beharren arabera aldatzen baitziren.

Euskal foruek berezitasun batzuk zituzten: zergak ez zizkioten ordaintzen estatuari, aduanak euskal lurraldeetan zeuden, euskaldunek ez zuten soldadutza egin beharrik, eta berezko zuzenbide zibila eta penala zuten. Probintzia bakoitzak ordezkaritza-erakundeak zituen, eta hauek erregeak ezarritako legeak bete edo ez esaten zuten. Gainera, bizkaitarrek eta gipuzkoarrek kaparetasun unibertsala zuten; guztiak nobleak...

Giza Galera eta Galera Ekonomikoak

Bigarren Mundu Gerran 50.000.000 pertsona hil ziren. Erdia SESBkoak ziren, eta ondoren Alemaniakoak eta Poloniakoak. Armen, bonben eta hegazkinen suntsitzeko ahalmena areagotu zen eta fronteetako soldaduak eta zibilak hil ziren. Lehenengo Mundu Gerran gizarte zibilaren %5 hil zen, Bigarren Mundu Gerran %50. Suntsipen materialak oso inportanteak izan ziren eta hiriei, komunikabideei eta industriei eragin zien. Gerran parte hartu zuten herrialdeetan produkzioa izugarri murriztu zen, baino gerran parte ez hartu zuten herrialdeen ekonomia igo zen. Jendeak lekuz aldatu ziren: bere herrialdeetara bueltatzen ziren presoak, gutxiengo etnikoak botatzeak, estatu berriak eta bake-akordioak zeudelako, etab. 30.000.000...

1917tik 1923ra diktadura militarrera eraman zuten faktoreak

1917tik 1923ra bitartean, Espainiako egoera politiko eta sozialak gainbehera egin zuen, Primo de Riveraren diktadura militarrera bidean. Hauek izan ziren faktore nagusiak:

1. Sistema politikoaren ezgaitasuna

1917tik aurrera, Cánovasen sistema krisian zegoen. Ezinezkoa zen Errestaurazioaren sistemari eusteko oinarrizko bi zutabeak mantentzea: alderdi dinastikoen txandaketa eta hauteskunde-iruzurra. Kontzentrazio-gobernuak osatu ziren arren, ez zuten irtenbiderik aurkitu. 1923an, Primo de Riveraren estatu-kolpearen unean, sistema politiko kanobistak ezin zituen hiru arazo nagusi konpondu: Marokoko auzia, erregionalismoa eta desordena publikoa.

2. Desordena publikoa eta langile mugimenduaren

Ilustrazioa: Arrazoia eta Gizarte Aurrerapena

Ilustrazioak arrazoiaren erabilera du oinarri. Arrazoia jakituriaren oinarria da. Arrazoia erabiliz, gizartearen aurrerapena zuen helburu. Horregatik, Erregimen Zaharraren mugak salatu eta sistema zaharkituaren oinarriak (erlijioa, gizarte estamentala, monarkia absolutua eta egitura ekonomikoa) aldatzeko proposamenak egingo dituzte:

Ekonomia: Fisiokrazia eta Liberalismoa

Ekonomian, Frantziako fisiokraten eta eskoziar Adam Smith-en liberalismoaren ideia ekonomiko berriak iritsi ziren.

• Fisiokratek nekazaritzaren berritzea azpimarratzen zuten.
• Liberalismoaren teorialariek, berriz, norbanakoaren interesari eta ekimen pribatuari emango zioten garrantzia.
• Gobernuaren esku-hartzea (interbentzioa) kritikatu eta

1917ko Iraultza: Gobernu Liberalaren Krisia

Otsailetik urrira, gobernu liberalak ez ziren herritarren gogoko izan, ez baitzituzten langileen eta nekazarien eskariak asetzen:

• I. Mundu Gerra uztea.
• Lurrak nekazariei ematea.
• Lantegietako langileen lan-baldintzak eta bizimodua hobetzea.

Sobietak gobernuaren kontrakoak ziren. Boltxebikeen alderdi sozialista erradikaleko buruak, Lenin-ek, langileen iraultza bultzatu zuen, errusiar kapitalismo liberalaren hondar guztiak errotik ateratzeko.

2.5. 1917ko Urriko Iraultza

Boltxebikeak errepublikaren gobernua bota eta agintaritzaz jabetu ziren. Kapitalismoa desagerraraziko lukeen langile-errepublika defendatzen zuten eta garaile atera ziren urriko iraultzan. 1918ko martxoan Alderdi Komunista izena hartu zuten....