1917ko Errusiako Iraultza

Otsaileko Iraultza

Lehen Mundu Gerran sartzeak agirian utzi zuena

1914an, Errusia Lehen Mundu Gerran sartu zen, Frantziarekin eta Erresuma Batuarekin batera (Itun Hirukoitza). Agerian gelditu zen, ekonomia atzeratuta egotearen eta tsarismoa gauza ez izatearen ondorioz, Errusiak ezin zituela garaitu Alemania eta Austria-Hungaria bezalako etsai indartsuak.

Gerra luzatzean, Errusian kaosa eta iraultza nagusitu ziren. Herritarrak gero eta haserreago zebiltzan. Garraioan eta produkzioan izandako akatsen eraginez, munizioak eta janariak ez ziren frontera heltzen; fabrikak gelditu egin ziren, ez baitzuten lehengairik edo erregairik, eta hirietako biztanleak goseak eta hotzak jota bizi ziren. Hondamen guztien errua tsarismoari...

Hirugarren Gerra Karlista (1872-1876)

3.1 Gerraren arrazoiak

Iraultzaile demokratiko eta antiklerikalak gobernura iritsi zirenean, estatu laikoa ezarri zuten. Euskal Herrian, ekintza hori bertako herriaren sentimendu erlijioso sakonaren kontrako atentatu gisa hartu zen.

Katolizismoaren defentsa izan zen, hain zuzen ere, izaera tradizionalista zuen alderdi karlistaren sendotzea eta Hirugarren Gerra Karlistaren hasiera (Euskal Herrian bigarrena). Euskal Herriko biztanleriaren zati handi bat liberalismoa katolizismoaren eta foruen aurka zegoela pentsatzen hasi zen.

Jainkoa, Aberria, Foruak eta Erregea printzipioetan oinarrituta, karlistak parlamentuan erasotzetik eraso militarrak burutzera igaro ziren, Karlos Maria Isidro infantearen biloba zen Karlos

Espainiako Trantsizio politikoa: Diktaduratik demokraziara

Espainiako Trantsizio politikoa 1975ean Francisco Franco hil ondoren abiatu zen. Diktadura frankistatik sistema demokratiko baterako igarobidea "erreforma kontrolatu" baten bidez bideratu zen, haustura iraultzailerik gabe, baina aurreko erregimenaren egiturak pixkanaka liberalizatuz.

Prozesuaren gakoak eta eragileak

Prozesu honetan Juan Carlos I.ak, egonkortasuna eta nazioarteko onarpena bilatuz, erreformaren aldeko apustua egin zuen. 1976an Adolfo Suárez izendatu zuen gobernuburu aldaketa juridikoa gidatzeko:

• Erreforma Politikorako Legea: Gorte frankistak desegitea eta hauteskunde demokratikoak deitzea ahalbidetu zuen.
• Oposizioaren papera: Platajunta bezalako plataformak eta kale-mobilizazioak

1936ko Estatu Kolpearen Hasiera eta Bilakaera

Estatu kolpea bi gertakari nagusigatik hasiko da: lehenengoa, Asaltoko Guardia bat hilko dute, eta hura hiltzeagatik Jose Calvo Sotelo hilko dute. Calvo Sotelo hil ondoren, Mola (Iruñeko jenerala) Sanferminetan hasiko da estatu kolpearen nondik norakoak zehazten. Estatu kolpe hori eman ahal izateko, karlisten babesa lortuko du. Lizarrako alkateak gobernu zentralari esan zion karlisten eta Molaren artean harreman arraro batzuk zeudela, baina gobernu zentralak ez zuen Mola susmagarritzat hartu eta 1936ko uztailaren 17an estatu kolpea emango dute. Hasiera batean matzinada hau Sanjurjoren esku zegoen, baina Sanjurjo hegazkin istripu batean hil zen eta Mola arduratu zen altxamenduaz.

Altxamenduaren Hedapena

4.3 Biurteko ERREPUBLIKANO-SOZIALISTA eta haren erreformak (1931-1933)

Konstituzioa onartu ondoren gobernua osatzeko prozesua hasi zen. Gorteek Niceto Alcalá Zamora izendatu zuten Errepublikako lehendakari eta honek Manuel Azaña hautatu zuen gobernuburu. Azañak errepublikazale ezkertiarren eta sozialisten arteko gobernua osatu zuen. Gobernu hau biurteko erreformista izenez ezagutzen da, erreforma zabalak jarri baitzituen martxan Espainiaren arazo nagusiak konpontzeko eta demokraziaren, laikotasunaren eta kulturaren balioak sustatzeko.

Erreforma nagusietako bat nekazaritza erreforma izan zen. Espainiako arazo historikoetako bat latifundismoa zen, eta 1932ko irailean Nekazaritzaren Erreformarako Legea onartu zen. Helburua lur handiak desjabetu...

TESTUINGURUA ERREPUBLIKA II

Espainiako Bigarren Errepublika 1931n ezarri zen. 1930ean **Miguel Primo de Rivera**ren diktadura amaitu ondoren, behin-behineko gobernu militarra osatu zen. Aldi berean, errepublikaren aldeko hainbat talde elkartu eta Donostiako Ituna sinatu zuten, monarkiari amaiera emateko helburuarekin. 1931ko udal hauteskundeetan alderdi errepublikarrak nagusitu ziren, eta Alfontso XIII.A erregea erbesteratu ondoren, Espainiako Bigarren Errepublikaren aldarrikapena gertatu zen apirilaren 14an.

Errepublika berria laikoa eta demokratikoa izan zen, eta 1931ko konstituzioak giza eskubide zabalak aitortu zituen. 1931ko ekainean gorteetarako hauteskundeak egin ziren, eta ezkerreko indarrak nagusitu ziren; ondorioz Manuel Azaña gobernuburu...

Liberalismoaren Garaipena Espainiako Estatu Modernoaren Egituraketa Prozesuan

Liberalismoaren garaipena Espainiako Estatu modernoaren egituraketa prozesuarekin lotuta dago, eta XIX. mendearen erdian Isabel II.aren erregealdiak izan zuen garrantzi politiko eta sozialaren bidez ulertzen da.

Fernando VII.aren Heriotza eta Gatazka Dinastikoa

Fernando VII.a 1833an hil zenean, bere alaba Isabel II.a izendatu zuten erregina, nahiz eta adin txikikoa izan. Horregatik, ama, Maria Kristina, jardun zuen erregeorde.

Hala ere, arazo dinastikoa piztu zen: Fernando VII.aren anaia, Karlos Maria Isidrok, tronua berari zegokiola aldarrikatu zuen, Lege Salikoak gizonezko oinordekoak lehenesten zituelako. Fernandok egoera horri aurre egiteko Berrespen Pragmatikoa sinatu...

Lehen Karlistaldia (1833-1840)

Zumalakarregi kapitain jenerala, Lehen Karlistaldiaren garaiko gerlaririk ospetsuenetako bat. Lehen Gerra Karlistaren sortzailea 1833ko bukaeran izan zen: Bilbon Karlosen aldeko altxamenduak (Zumalakarregiren agindupean) Nafarroara hedatu ziren, eta bertan karlista armada antolatu zuen Zumalakarregik zazpi urtez gerra zabalduz. Karlistek Euskal Herri osoan lurralde ugari menperatu zituzten (Bizkaia, Gipuzkoa, Nafarroa eta Arabako mendialdeak) eta Maestrantzoko eta Kataluniako iparraldeko eremuetan ere indartsu egin ziren. Liberalek, aldiz, mugimendu handiagoa zituzten hiriburuetan eta kostaldean. Gerraren hasierako urteetan Zumalakarregik Bilbo inguruari erasotu zion (1835eko ekainaren erdialdean), baina han zauritu...

Independentzia Gerra eta Jose I.aren Gobernua: Frantsestuak

Antzinako Erregimenaren Krisia (1788-1808)

Karlos IV.aren erregealdian (1788-1808), Antzinako Erregimenaren krisia hasi zen. Bera zen Despotismo Ilustratuaren ordezkaria.

Garai honetan, Frantziako Iraultza gertatzen ari zen, eta ideia berriak hedatzen ari ziren:

• Subiranotasun nazionala
• Botere banaketa
• Estatu laikoa
• Liberalismo ekonomikoa
• Eskubideak (askatasuna, berdintasuna)

Karlos IV.a ideia berriei frenoa jartzen saiatu zen. Lehenik, Floridablanca Lehen Ministroak neurriak hartu zituen mugez haratago gertatzen ari zena isiltzeko: mugak itxi ziren, argitalpenak zentsuratu, propaganda jazarri, Adiskideen Errege Sozietateen jarduera debekatu, eta ikasleak kanpoko unibertsitateetara joatea galarazi....

Kausak eta Frankismoaren Ezartzea

Espainiako Gerra Zibilaren amaieran, Francisco Francok diktadura militar zentralista ezarri zuen estatu osoan. Euskal Herria zigortua izan zen politikoki zein ekonomikoki:

• 1936ko Euskadiko Autonomia Estatutua indargabetu zuten.
• Foru eskubide historikoak bertan behera geratu ziren.
• Euskal erakundeak desegin zituzten, eta Eusko Jaurlaritza erbestean jardun behar izan zuen, bere jarduera Nazioarteko komunitatearen babesari esker mantenduz.
• Bizkaia eta Gipuzkoari Kontzertu Ekonomikoa kendu zieten, “probintzia traidoreak” zirela argudiatuta.

Espainia nazioarteko isolamenduan geratu zen eta autarkia ezarri zen: kanpo merkataritza mugatua izan zen eta estatuak ekonomia zorrotz kontrolatu zuen. Horrek Euskal Herriko...