Espainiako Bigarren Errepublika, Autonomia eta Gerra Zibila
TESTUINGURUA ERREPUBLIKA II
Espainiako Bigarren Errepublika 1931n ezarri zen. 1930ean **Miguel Primo de Rivera**ren diktadura amaitu ondoren, behin-behineko gobernu militarra osatu zen. Aldi berean, errepublikaren aldeko hainbat talde elkartu eta Donostiako Ituna sinatu zuten, monarkiari amaiera emateko helburuarekin. 1931ko udal hauteskundeetan alderdi errepublikarrak nagusitu ziren, eta Alfontso XIII.A erregea erbesteratu ondoren, Espainiako Bigarren Errepublikaren aldarrikapena gertatu zen apirilaren 14an.
Errepublika berria laikoa eta demokratikoa izan zen, eta 1931ko konstituzioak giza eskubide zabalak aitortu zituen. 1931ko ekainean gorteetarako hauteskundeak egin ziren, eta ezkerreko indarrak nagusitu ziren; ondorioz Manuel Azaña gobernuburu bihurtu zen. Hauteskunde horietan emakumeek sufragio pasiboa zuten (hautatuak izateko aukera), baina ez zuten bozkatzeko eskubiderik.
Azañaren gobernuak erreforma ugari bultzatu zituen, baina oposizio handia izan zuen. 1933an gobernuaren aurkako tentsioek eta errepresioak bere babesa ahuldu zuten, eta Azañak dimisioa eman zuen. Hauteskunde berrietan eskuineko alderdiak nagusitu ziren, batez ere CEDA eta Partido Republicano Radical. Gobernua osatzeko ardura **Alejandro Lerroux**i eman zitzaion, muturreko eskuina gobernuan ez sartzeko asmoz. Hala ere, ezkerreko sektoreek beldur zuten Espainia Europan zabaltzen ari ziren erregimen faxistetara hurbilduko ote zen.
Eskuineko gobernuak aurreko erreforma askoren atzera egitea ekarri zuen. Horrek 1934ko urriko altxamenduak eragin zituen, bereziki **Asturias**en eta **Katalunia**n. Urte berean, Lerrouxek CEDAko hiru kide ministro izendatu zituen, eta horren aurrean greba orokorra antolatu zen. Testuinguru politiko nahasi horretan, gobernuko politikari batzuk ustelkeria kasu batean nahastu ziren, Estraperloaren eskandalua izenez ezagutzen dena, eta dimisioak eragin zituen.
Eskuineko gobernuak aurreko erreforma askoren atzera egitea ekarri zuen. Horrek 1934ko urriko altxamenduak eragin zituen, bereziki **Asturias**en eta **Katalunia**n. Urte berean, Lerrouxek CEDAko hiru kide ministro izendatu zituen, eta horren aurrean greba orokorra antolatu zen. Testuinguru politiko nahasi horretan, gobernuko politikari batzuk ustelkeria kasu batean nahastu ziren, Estraperloaren eskandalua izenez ezagutzen dena, eta dimisioak eragin zituen.
Tentsio testuinguru honetan, eskuineko hainbat politikari ustelkeria kasu batean murgilduak ikusi ziren, Estraperloaren eskandalua, eta 1936ko otsailean dimititu egin behar izan zuten. 1936ko otsailean hauteskunde berriak egin ziren. Ezkerreko indarrek Fronte Popularra osatu zuten, sozialistak, komunistak eta errepublikano ezkertiarrak elkartuz. Hauteskunde legeak koalizio handiak mesedetzen zituen, eta boto alde txikiarekin ere eserlekuen gehiengoa lortu zuten. Eskuineko alderdiak, berriz, bananduta aurkeztu ziren: CEDA, Falange Española eta Bloke Nazionala.
Fronte Popularraren garaipenak Espainiako polarizazio politikoa areagotu zuen. Gobernuak biurteko erreformen bidea jarraitu zuen: amnistia politikoa, Kataluniako autonomia berrezartzea, autonomia berriak tramitatzea eta nekazaritza erreforma berriz abiatzea. Hala ere, neurri hauek ez zituzten sektore iraultzaileen eskariak ase, eta lurren okupazioak eta protestak ugaritu ziren. Aldi berean, eskuina ere erradikalizatu zen, batez ere Falange Española bezalako taldeek indarkeria defendatzen hasi zirelako.
Tentsio giro horretan, falangistek José del Castillo tenientea hil zuten, eta erantzun gisa ezkertiarrek José Calvo Sotelo buruzagi eskuindarra erail zuten. Gertaera horiek azkartu egin zuten eskuinak prestatzen ari zen kolpe militarra, eta horren ondorioz hasi zen Espainiako Gerra Zibila, lau urte iraungo zuena.
TESTUINGURUA EUSKAL AUTONOMIA ESTATUTUA
1931 eta 1936 Espainian Bigarren Errepublika eman zen. Euskal Herria Erdi Arotik pribilejioak izan ditu beste herrialdeekin konparatuta foruei esker. Foruetan nahi zituzten legeak sortzen zituzten, nahiz eta nazio baten parte izan lege ezberdinak eduki zitzaketen. Hori bukatu egin zen nazio liberalen hasierekin. 1876.Urtan, Alfonso XII.Ren erregealdian, foruak abolitu egin zituzten, eta geroztik Euskaldunak autonomia nahi zuten.
II Errepublikarekin autonomia lortzeko esperantza hasi egin zen. Errepublikaren konstituzioan autonomia estatutua lortzeko aukera agertzen baitzen eta Katalanek azkar lortu zuten bere estatutua. Euskal Herrian, EAJ bultzatuta batez ere, hiru saiakera egin zuten estatutua lortzeko. Autonomía lortzeko prozedura ondorengoa zen: estatuto proiektua idatzi eta bertako udaletxeetan onartu behar zen eta ondoren Madrilgo gorteek oniritzia eman behar zuten.
Lehen proiektua Lizarrako Estatutua izan zen. Bertan Karlista eta EAJk osatutako Alkateen komisio batek egindako proposamena zen. Kutsu oso tradizionalista zeukan (4 probintziek osatuko zuten, imigranteei eskubide gutxi, foruak berrezartzeko nahia, Vatikanoarekin harreman zuzena, …) eta honek gorteen uko irmoa eragin zuen.
Honen ondoren, Batzar Kudeatzaile batek sortu zuen bigarren estatuto proiektua. Madrilgo gorte ezkertiarraren aurrean onartzeko aukera gehiena zuena. Lehen testuak Nafarroa bere barne hartzen zuen eta hauen ezetzaren ostean hiru probintziak batuko zituen estatutu bat idatzi zen. Baina Espainiako Errepublikaren Ezkerreko Gobernua erori egin zen eta eskuindarrak gailendu zen. Autonomiarako aukerak urrundu egin zien erabat, Lerrouxen gobernuak erreforma eta autonomía prozesu guztiak gelditu baitzituen.
Fronte Popularra garaile izan ondoren gauzak berriro aldatu ziren. Orduan, eta gerra zibilaren hasierak, erraztu zion bidea euskal estatutuari. Espainiako gobernuak EAJk gerran parte hartzea behar zuen eta EAJk Fronte Popularraren oniritzia behar zuen autonomía proiektua aurrera eramateko. Proiektu honen zuzendaria Indalecio Prieto PSOE alderdiko kidea izan zen, eta idazkaria Jose Antonio Agirre EAJ alderdikoa.
Honela testu labur bat onartuko dute, autonomía martxan jartzeko lain eta ondoren ezarriko ziuren lege bidez bestelako egiturak. Fronte Popularrak bere programan sartu zuen Autonomia. Ez zuen aurrerapen handirik egin, baina gerra lehertu zenean, gauzak aldatzen hasi ziren. Nazionalek hasiera-hasieratik menperatu zituzten Nafarroa eta Araba eta iraila bukaerarako ia Gipuzkoa osoa konkistatuta zegoen. Egoera horretan, Bizkaia ere nazionalen esku erortzeko zorian zegoela, Estatutua hau onartu zen 1936ko urrian.
Frontea Gipuzkoaren eta Bizkaiaren arteko mendietan antolatu zen, tropa frankisten aurrerapenak geldiarazteko; beraz, Estatutu hau Bizkaian bakarrik izan zen indarrean eta gerra egoeran bakarrik.
Estatutua onartu eta berehala, lehendakariaren hautaketari ekin zioten. Jose Antonio Agirre jelkidea aukeratu zuten gehiengo handi batek. Hala ere segituan eroriko dira Euskal lurraldeak nazionalen eskuetan eta atzerrian egituratu beharko dute Eusko Jaurlaritza.
Estatutu honen helburuetako bat EAJ Errepublikarekin identifikatzea zen eta gerran elkarrekin parte hartzea. Horretaz gain, Euzko Jaurlaritzak beste eskumen batzuk ere hartu zituen Estatutuaren testuan azaltzen ez zirenak: heriotza-zigorra emateko eskubidea, grazia-eskubidea, txanponak ateratzekoa, identitate agiriak eta pasaporteak egitekoa etab.
TESTUINGURUA GERRA ZIBILA
Espainiako Gerra Zibila urte luzez pilatutako tentsio politiko eta sozialen ondorioa izan zen. II. Errepublikaren garaian, Espainiako gizartea gero eta polarizatuago zegoen: alde batetik, erreforma sakonak —nekazaritzan, hezkuntzan, armadan eta lurralde antolaketan— bultzatu nahi zituzten ezkerreko indarrak; bestetik, tradizioa, Elizaren eragina eta ordena sozial klasikoa defendatzen zituzten eskuineko eta kontserbadore sektoreak. Giroa nahasia eta gatazkatsua zen, baina gerraren pizgarria ez ziren soilik liskar sozial horiek izan; benetako abiapuntua militar sektore batek antolatutako estatu-kolpea izan zen.
1936ko uztailean tentsioa muturrera iritsi zen. Erasoko Guardiako kide baten hilketak eta José Calvo Soteloren erailketak egoera leherrarazi zuten. Gertaera horiek altxamendu militarra bizkortu zuten, eta uztailaren 17an Afrikan zeuden tropak altxatu ziren errepublikako gobernuaren aurka. Hurrengo egunean, penintsulako hainbat hiritan matxinada zabaldu zen. Altxamenduaren antolaketan funtsezkoa izan zen Emilio Mola, eta hasieran buruzagitza José Sanjurjorena bazen ere, haren heriotzaren ondoren gidaritza Francisco Francok hartu zuen. Militar matxinoek kolpe azkar batekin gobernua menderatzea espero zuten, baina Errepublikaren aldeko erresistentzia handia izan zen industria eta populazio gehien zuten eremuetan; horren ondorioz, estatu-kolpea porrot partzial batean geratu eta hiru urteko gerra zibil odoltsua hasi zen.
Gatazka hau ez zen Espainiako arazo hutsa izan. Europa osoa tentsio ideologiko sakonean murgilduta zegoen, eta Espainiako gerra faxismoaren, komunismoaren eta demokraziaren arteko lehen konfrontazio handi bihurtu zen. Alemania naziak eta Italia faxistak Francoren alde egin zuten, armamentua, hegazkinak eta soldaduak bidaliz; Alemaniako Condor Legioaren bonbardaketek, Gernikan gertatutakoak kasu, mundu osoan oihartzun handia izan zuten. Errepublikak, berriz, Sobietar Batasunaren laguntza jaso zuen eta nazioarteko brigadista boluntario ugari etorri ziren faxismoaren aurka borrokatzera. Hala ere, Britainia Handiak eta Frantziak esku-hartzerik ezaren politika ezarri zuten, eta horrek Errepublika isolatuta utzi zuen neurri handi batean.
Gerrak aurrera egin ahala, fronteak egonkortu eta borrokak gero eta gogorragoak bihurtu ziren. Madril hartzeko saiakerak porrot egin zuen hasieran, baina 1937an iparraldeko frontea erori zen, eta 1938an Ebroko gudek Errepublikaren indarrak ahuldu zituzten. Azkenean, 1939ko hasieran Bartzelona eta ondoren Madril erori ziren, eta apirilaren 1ean gerra amaitutzat eman zen. Francoren garaipenak diktadura luze bati eman zion hasiera: askatasun politikoak ezabatu ziren, errepresio gogorra ezarri zen eta milaka pertsona erbesteratu edo zigortu zituzten. Horrela, Gerra Zibilaren testuingurua barne-zatiketa sakon batean eta nazioarteko tentsio ideologiko handian kokatzen da, eta haren ondorioek hamarkadetan markatu zuten Espainiako historia.