Lehen Karlistaldia: Euskal Herriko Gatazka Historikoa

Lehen Karlistaldia (1833-1840)

Zumalakarregi kapitain jenerala, Lehen Karlistaldiaren garaiko gerlaririk ospetsuenetako bat. Lehen Gerra Karlistaren sortzailea 1833ko bukaeran izan zen: Bilbon Karlosen aldeko altxamenduak (Zumalakarregiren agindupean) Nafarroara hedatu ziren, eta bertan karlista armada antolatu zuen Zumalakarregik zazpi urtez gerra zabalduz. Karlistek Euskal Herri osoan lurralde ugari menperatu zituzten (Bizkaia, Gipuzkoa, Nafarroa eta Arabako mendialdeak) eta Maestrantzoko eta Kataluniako iparraldeko eremuetan ere indartsu egin ziren. Liberalek, aldiz, mugimendu handiagoa zituzten hiriburuetan eta kostaldean. Gerraren hasierako urteetan Zumalakarregik Bilbo inguruari erasotu zion (1835eko ekainaren erdialdean), baina han zauritu eta hil egin zen 1835eko ekainaren 24an, operazioa egituratu nahian arituta. Honen ondoren, liberalek pixkanaka hartu zuten nagusitasuna: 1839ko abuztuaren 31an Baldomero Espartero jeneralak eta Rafael Maroto karlista buruzagiarekin Oñatin (Bergaran) besarkada adostu zuten, gerra amaituaz.

Parte hartu zuten eskualdeak

Lehen Karlistaldia mendebaldeko gatazka izan zen batez ere. Euskal Herrian eta Nafarroan mobilizatu zen karlisten indar nagusia; bertako populazio zati handiak foruak defendatzeko karlistekin bat egin zuen. Gerla horretan, “Euskal Herriko Gerra” izena hartu zuen kokapen horretan. Maestrazgo, Nafarroako mendiak eta Kataluniako iparraldea ere karlisten oinarri garrantzitsuak izan ziren. Bestalde, Espainiako hegoalde eta erdiko probintziatan mugimendu karlista gutxiago izan zen, gerra luzerako egituretako batez besteko onarpena jaso gabe.

Gerraren garapena eta gertaera nagusiak

Gerra herrialdeka borrokatu zen; Iparraldean (Euskal Herria, Nafarroa, Kataluniako iparraldea, Maestrazgo) lehentasuna izan zuen Karlismoak, baina Gerraren Liburua lau fronteetan egin zen: Nafarroa–Euskal Herria, Aragoi-Valentzia, Katalunia eta bestalde Andaluzia-Castilla Berria artean. Esate baterako, Zumalakarregik irabazitako garaipenetan oinarrituta karlistak Bizkaiko eta Arabako hainbat gotorleku hartu zituzten, Ebro ibaia beren mugatzat hartuz. Bilbo inguratzen saiatu arren, Zumalakarregi hiltzeak haien ahulezia azaldu zuen, eta nazioarteko onarpena eta finantzak izateko asmoz Isabelen aldekoek aurka egin zuten. 1837ko martxoan karlisten aliatu militar berria Sebastian Gabriel Borboikoa izan zen, Oriamendiko Gudua irabazi zuena, baina Karlismoaren barnean zatituta giro politikoa. Horren ostean Maroto komandante karlista izendatu zen, eta 1839ko Bake-akordioan negoziatu ostean, armistizioa onartu zuten.

Gizarte eta ekonomia ondorioak

Lehen Gerra Karlistak eremu ugaritan eragin sozial handia izan zuen. Gerrako topaketen ondorioz milaka pertsona hil edo zauritu ziren; gerlari karlista edo liberal asko erbesteratu ziren. Gerrak baserrietara eragin zuzena izan zuen: etxeak suntsitu, abeltzaintza desegin eta basoak ustiatuta geratu ziren. Hiri eta herrixkak kolpatu zituzten batailak, eta nekazaritzan, negozio txikietan eta azpiegituretan kalte handiak eragin zituen. Diru publikoak ere gainezka egin zuen: udal eta estatu zorra nabarmen handitu zen gerra kostuei eusteko. Euskal Herrian, gainera, okupazio militarrak nekazarien lan isunak ekarri zituen eta nekazarien jarduera txikiagotua izan zen gerran.

Gerraren amaiera eta ondorengo egoera politikoa

Bergarako armistizioaren ondoren, liberalek astindu egin zuten Espainiako gobernua. Errepublika Matxinoak, gero Erregealdiak (Alfontso XII) eta 1845eko Konstituzio Moderatuak Espainia zentralizazio handiago batera eramango zuten. Euskal Herrian, 1839ko eta 1841eko legeek (Foruak Berresteko Legea, Nafarroako Foruak Erematzeko Legea) foruak onartzen zituzten neurri batean, baina autonomia mugatuta: lurralde historiko guztiak probintzia ospetsu gisa berrantolatu ziren, Espainiako lege eta hiritar eskubideek baldintzaturik. Foruen inguruan hainbat iskanbila eta adostasun sufritzen ziren, baina politikari nagusiek Pazko fitxapena (1841ko legea) aprobetxatuta Nafarroako foruen egitura bereziari eutsi zioten, Euskal Foru Ziburua itxi arren. Oro har, Lehen Karlistaldia Espainiako monarkiaren nagusitasuna finkatu zuen, matxinada militar bati amaiera emanez eta konstituzio batek demokraziapean eusten zuen kargu politikoak.

Matinerren Gerra (Bigarren Karlistaldia 1846-1849)

1846tik 1849ra bitartean gertatutako gertaera hau “Matinerren Gerra” deitzen da, karlisten bigarren matxinada bezala. Aurretik Isabel II.aren ezkontza planak huts egin zuten: Isabel II.a ezkondu nahi zuten Carlos Maria Isidroko ondorengoarekin («Carlos VI» izenez), baina azkenik beste monarkiako buruzagi batekin ezkondu zen. Harrezkero, Katalunian langile eta nekazari xumeen altxamendu bat piztu zen 1846ko udazkenean, karlisten matxinada gisara, Isabellandar estatuaren aurka. Emakumeen gorespenaren atzean Don Carlos eta haren jarraitzaileak zeuden. Karlisten indarrak katalanezkoa izan ziren batez ere eta bederatzi mila inguru ziren, liberalen aldiz hamabostera baino gehiago, baina tropa regularrak izan ziren karlisten altxamendua garaile.

Matinerren Gerran Borboiko karlisten ibilbide nagusia Katalunia izan zen; hori dela eta gerra hori matinada katalana izan zen. Erresuma guztietan izandako jarduerak bigarren mailakoak izan ziren, besteak beste Gerra Carlistek girotutako altxamenduak Galizian, baina Manuel Narváez guardiaren aginduan azkar zapaldu ziren. Azkenik 1849ko maiatzaren 14an Frantziak Karlisten erregegai Carlos VI.a atxilotu zuen, gerra modu ofizialean amaituz. Ekainean Isabelena legekariek karlisten amnistia onartu zuten, erbesteratuak itzuli ahalko ziren. Euskal Herrian, inoiz ere karlisten altxamenduak oihartzun txikia izan zuen; hasiera batean zenbait bideratu ziren mobilizazioak izan baziren ere, herrialde iparraldean egitura handirik sortu gabe gertaerak azkar txikituta gelditu ziren.

Gerra honek, oro har, aldaketarik gabeko ondorioak ekarri zituen eremu euskaldunean: gerora ez zuten epe luzerako pizgarri ekonomikorik eragin, eta Espainiako Errege Aldeko nondik-norako politiko nagusietara itzuli ziren. Era horretan, karlisten bigarren saiakerak ez zuen lehen Gerra Karlistadiko indarrik berreskuratu; antolamendurik gabe bukatu zen, Erresuma liberalaren garaipenarekin amaituz.

HIRUGARREN KARLISTALDIA (1872-1876)

Don Carlos VII.a karlista errege-nahiaren erretratua (XIX. mendeko erretratu propaganda). 1872ko apirilaren 21ean Carlos Maria de los Dolores (Don Carlos VII.a) errege-nahiak (Maestrazgoko Karlosen semea) berriz ere altxamendu orokorra abiatu zuen, Espainiako oinordetzari eskubidea aldarrikatzeko. Gogortu egin ziren karlisten eta errege-ordearen arteko tentsioak: Espainiako errepublikaren aldarrikapenak (1873ko otsailean) eta barne gerra zale, kantonalista altxamenduak barne, karlisten aldeko jendea ugaldu zuten. Hasieratik Hego Euskal Herria izan zen fronte nagusia, zazpi probintzietako sektore tradizionalistak gerra indartsuz jokatuz. Uztailean erregente gabeko ebazpen legal batek foruen berrezarpena proposatu arren (Filipo V.ak XVIII. mendean kendutakoak), gatazka Katalunian, Valentziako iparraldean eta Aragoin ere zabaltzen saiatu zen. Bitartean, Gipuzkoa eta Nafarroan karlistak beren “Estatu propioa” eraikitzen saiatu ziren: Ekonomia-kodeak, auzitegiak eta baita unibertsitatea sortu zituzten Oñatin, euren izenean txanponak ordainduz eta egunkari ofizial bat argitaratuz.

Hirugarren Gerra Karlistan bi fase nabarmentzen dira: 1873–1874ko karliston gorakada eta 1874–1876ko porrota. 1873an Alfontso XII.aren erregealdiaren onarpen berriaren berri atera zen eta Gerra zibila pasatu zen. 1874ko urtarrilean general Paviaren «golpe de Estado» batek desegonkortu egin zuen errepublika, Serrano matxino nagusi bilakatuz. Aspaldiko liberal gobernuek beren indarrak birkokatu zituzten, eta karlistak Bilbo eta ingurura bideratu zituen.

Horrekin batera, 1874ko abenduan Arsenio Martínez-Camposen altxamendu militar batek Alfonso XII.aaren erregetasuna aldarrikatu zuen, karlisten erakunde nagusiak esnatu gabe. Horren ondorioz, karlisten lurralde indartsu askok Foruen Erresuma osatzen duten probintzietan aldaketak ekarri zituen.

Azkenik 1876ko maiatzean, karlistek behin betiko porrota onartu zuten. Euskarazko garaiko idazkietan Cabrerak “Nazioari” eta “Partido Karlistari” egindako agiriak Alfonso XII.a onartzen zioten, gerrak amaiera emanez. Ondorioz, Espainian Bourbonen erregealdia berrezartuta geratu zen, 1876ko Konstituzio berria onartu zen eta Parlamentuaren bilakaera etetea amaitu zen. Honegatik, Alfonsoren aldekoen iritziz, gerra garaipenak Erreinu Batu gobernua sendotu zuen.