Geologia ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta problemak

Mineralen ezaugarri fisikoak

Mineralen ezaugarri nagusiak hauek dira: hausturak, esfoliazioa, gogortasuna, zailtasuna, fusio, kolorea, errefrakzioa (mineralak argia norabide guztietan abiadura berean hedatzen du; bikoitza bada, norabide batean azkarrago), luminiszentzia, disdira, magnetismoa eta elektrikoak.

Litosferaren irudikapena (dibujo)

1. Litosfera
2. Mantua
3. Fosa ozeanikoa
4. Arku-isla bolkanikoa
5. Subdukzioa
6. Litosfera ozeanikoa
7. Magmaren igoera
8. Ozeano Bareko dortsala
9. Fosa
10. Subdukzioa
11. Andeak
12. Hego Amerikako plaka
13. Litosfera ozeanikoa
14. Riftа (Ozeano Atlantikoko dortsala)
15. Magmaren igoera
16. Faila eraldatzailea
17. Plaka kontinentala

Wilson zikloa (litosferaren bilakaeraren eredua)

1. Kontinentea zatitzea: plaken tentsioak zortzen dira.
2. Rift fasea: Afrikako Rift Valley-n bezala, plakak

Plaken tektonikaren teoria

Plaken tektonikaren teoriak dio litosfera ozeanikoa eta litosfera kontinentala osatzen dituztela Lurraren kanpoko geruzak, plakatan zatituta daudenak.

Postulatu nagusiak

• Litosfera plakatan zatituta dago.
• Plakak jarduera sismiko eta bolkaniko handiko mugetan daude.
• Litosfera ozeanikoa litosfera kontinentala baino meheagoa eta dentsoagoa da. Etengabe sortzen da dortsal ozeanikoetan eta fosetan suntsitzen da.
• Konbekzio-korronteek plakak higitzen dituzte.
• Plaken artean interakzioak daude, eta horrek erliebe-egitura eta lurrikarak eragiten ditu.

Frogak

• Ozeano-hondoen azpian dortsalak, fosak eta faila handiak daude.
• Zuzeneko neurketek teoria babesten dute.
• Dortsaletan ia ez dago sedimenturik.
• Harrien adina handitu egiten da dortsalen

Iberiar goi lautadaren kanpoaldeko unitateak

1 Sakonuneak

Iberiar goi lautadaren kanpoaldeko sakonuneak Ebro eta Guadalquivir ibaienak dira. Biak forma triangularreko arroak dira, eta Era Tertziarioan eratu ziren mendikate alpetarrekin batera. Ondoren, Era Tertziarioko eta Kuaternarioko lodiera handiko sedimentuekin bete ziren; izan ere, subsidentzia arroak dira, haien hondoak pixkanaka hondoratu baitziren Tertziarioan. Gaur egun, ia horizontalak dira erliebe horiek.

• Ebroren sakonunea. Pirinioekiko paraleloa da, eta mendikate horrek, Iberiar sistemak eta Kataluniako kostaldeko mendikateek ixten dute. Antzinako Ebroko mendigunea egon zen lekua hartzen du: higadurak gogor eragin zionez gero, hondoratu egin zen, inguruko mendikateak altxatzen ziren

Atmosfera

Atmosfera Lurraren kanpo geruza da, gasez osatua. Hasiera batean, lurretik (geosferatik) askatutako gasek osatu zuten atmosfera primitiboa. Duela 3.500 milioni urte, zianobakteriek fotosintesiaren bidez oxigenoa askatzen hasi ziren, gaur egungo atmosfera sortuz.

Osaera

Atmosfera primitiboa

• Karbono dioxidoa
• Sufrea
• Kloroa
• Kloro oxidoa
• Nitrogenoa

Gaur egungo atmosfera (airea)

• Nitrogenoa: %78
• Oxigenoa: %21
• Besteak: %1 (argona, karbono dioxidoa...)

Atmosferaren funtzioak

1. Gasak eskaintzea:
   • Oxigenoa: animaliek arnasteko behar dute.
   • Karbono dioxidoa: landareek fotosintesia egiteko behar dute.
   • Nitrogenoa: bakterioek behar dute.
2. Eguzki-erradiazioetatik babestea.
3. Tenperatura mantentzea (berotegi efektua).
4. Eguzkiaren energia sakabanatzea haizearen bidez.
5. Arrokak

Erliebea

Erliebeak:

Kosta Erliebea:

Atlantikoa: Bizkaiko golkoa kosta zuzena da, gorabeherak, itsaslabarrak eta itsasadarrak dituena. Galiziako itsasafarra Espainiako gorabeheratsuena da, rias baixa-altas banatuta. Andaluziako kosta erliebe zuzena eta baxua da, gorabeherak padurak dituena.

Mediterraneoa: Gibraltarretik Ekialdera, Andaluzia tarte labartsua eta tarte baxua du; Valentzia hondo zabalekoa da; Katalunia hegoaldean ordoki txiki eta lauak ditu, eta iparraldean labarrak eta kalak.

Uharte Erliebeak

Uharte Baleariarrak:

• Menorca: Katalunia mendien luzapena, materiala paleozoikoa, iparraldean tramuntana mendia, hegoaldean lautada karexarriduna, materiala mesozoikoa.
• Eivissa eta Mallorca: Subbetiko mendien luzapena. Mallorca iparraldean tramuntana

Iberiar Penintsulako erliebea: mesetak eta mendikateak

Erliebea-unitate bakoitzak homogeneotasun handia du egituretan, materialetan eta adin geologikoan.

Meseta

• Lur garaien ingurua da, eta bere inguruan antolatzen da erliebea.
• Orogenesi alpetarrean atlantikorantz okertu zen; beraz, altuera gutxiago dauka mendebaldean.

a) Zokaloa

Aro arkaikoan sortu zen. Leku batzuetan zokalo higatua ikusi ahal da, esaterako mesetaren mendebaldean.

b) Barnealdeko mendilerroak

Erdialdekoak

• Tolestura alpinoaren ondorioz, bloke handiak mugitu eta osatu ziren gailur altuekin.
• Material zaharrak (granitoa) dira.
• Gailur ez tontordunak, higatuak, gainazal horizontala dutenak.
• Glaziarren eragina 1800-2500 m artean: zirku glaziarrak.
• Mendilerro nagusiak: Guadarrama, Somosierra eta

Lápiz corrector - Blanco · Agitar antes de usar

Euskal Herriko erliebea unitate orogenesikoa da. Pentsatu behar da Aro Tertziarioan sortu zela, plaka iberiarra eta europarra talka egitean. Materialak altxatu eta tolestu egin ziren, eta horrela sortu ziren Pirinioak, mendizerrak, Aralar, Aizkorri, Anboto eta Gorbeia.

Hiru erregio nagusi bereiz daitezke: Arlas eta Orhy.

1. Pirinioak

Euskal Herriko eremu kontinentala eta Nafarroako ipar-ekialdetik hedatzen dira, hiru erregio mailaka hasi eta Larrun raino.

A) Pirinioen ardatza

• Ez oso garaiak, malda handikoak.
• Ibaien jarduera biziak haitz-arteak sortu ditu.
• Material paleozoikoak: Larrun eta Urtzumendi.

B) Pirinioen hego isurialdea

• Barrualdeko mendiak sektore garaiena eta hedadura handiena dute (Aunamendi,

Meteorizazioa

Meteorizazio fisikoa: ura arrien artean sartzen da. Izozten denean, uraren bolumena handitzen da eta izozkiak falka gisa jardun du arrien barruan. Azkenean, arria zatikatu egiten da.

Meteorizazioa: agente atmosferikoek eragindako prozesu multzoa da, eta arriak zatikatu eta sakabanatu egiten ditu.

Klastoa: edozein tamainako, konposizioko eta jatorriko arri zatiak dira. Hiru agente atmosferikok eragiten dute arriak zatikatzean:

• Euria eta elurra: arriak bustitzen dituzte eta horiek osatzen dituzten mineral batzuk disolbatzen dira. Eta mineralak aldarazten dituzte eta arrien erresistentzia txikitzen duten zenbait erreakzio kimiko gertatzen dira.
• Tenperatura aldaketak: eguzkiak arriak berotzean, arriak dilatatzen dira eta gauez uzkurtu.

Lurreko erliebea

Lurreko gainazalak elementu geografiko ugari ditu: mendikateak, haranak, goi-ordokiak, lautadak eta abar.

Erliebe-motak

• Mendikateak: plaka tektoniko baten konbergentziak sortuak.
• Lautadak eta ordokiak: eremu lau-lauak edo gorabehera gutxikoak. Lautadak itsas mailatik altitude jakin batera daude; goi-ordokiak altuera handiagokoak dira.
• Sakonuneak: inguruko elementuak baino beherago dauden eremuak.
• Plataforma kontinentalak: kontinenteen itsasoko urpean dagoen jarraipena da, 200 metroko sakoneraraino.
• Dortsalak: jatorri bolkanikoa duten itsaspeko erliebe zabalak dira. Dortsalen erdialdean rift sakonune bat dago.
• Ordoki abisalak: ozeano-hondoko lur eremu zabalak, sedimentu geruzez estaliak.
• Fosak: sakonera handiko sakonune luzeak eta estuak.

Hura,ura: bera, edateko/ardi, ahardi:obeja, txerriaren emea/ala hala ahala: o honela mientras/ or hor: hezurra han/ abia habia:abiatu nido/ bera behera: hura, abajo/har ar: gusano, macho/ hari ari ahari: aquel estar haciendo carnero/adi hadi:atento etor zaitez/ are harea: rastrillo arena/ agin hagin: alrededor diente/ orri horri:hoja a ese/ aste haste: semana empezar/ naiz nahiz: ni naiz nahiz eta/ate ahate: puerta pato/ aditu ahiu: prestar atención estinguir/al ahal: etxean al dago poder/aran haran: ciruela valle/ hasi hazi: empezar crecer/asti azti:ocio adivino/soro zoro: campo de cultivo loco/ hesi hezi: talla educar/ esker ezker: gracias a izquierda/su zu: fuego tu/sai zain: buitre vena/sail zail: parcela difícil/ ikusi ikuzi: ver lavar/