Plaken tektonika: teoria, dortsalak eta ertzen higidura
Plaken tektonikaren teoria
Plaken tektonikaren teoriak dio litosfera ozeanikoa eta litosfera kontinentala osatzen dituztela Lurraren kanpoko geruzak, plakatan zatituta daudenak.
Postulatu nagusiak
- Litosfera plakatan zatituta dago.
- Plakak jarduera sismiko eta bolkaniko handiko mugetan daude.
- Litosfera ozeanikoa litosfera kontinentala baino meheagoa eta dentsoagoa da. Etengabe sortzen da dortsal ozeanikoetan eta fosetan suntsitzen da.
- Konbekzio-korronteek plakak higitzen dituzte.
- Plaken artean interakzioak daude, eta horrek erliebe-egitura eta lurrikarak eragiten ditu.
Frogak
- Ozeano-hondoen azpian dortsalak, fosak eta faila handiak daude.
- Zuzeneko neurketek teoria babesten dute.
- Dortsaletan ia ez dago sedimenturik.
- Harrien adina handitu egiten da dortsalen erdigunetik kontinenteetara hurbilduz.
Higidura erlatiboak
- Konbergentea: kontinenteen talka. Litosfera ozeanikoa suntsitzen da eta mendikateak sortzen dira (Himalaya, Alpeak, Pirineoak).
- Dibergentea: litosfera ozeanikoa sortzen da. Dortsal ozeanikoak eratzen dira.
- Ebakidurakoa: ertz kontserbatzaileak edo pasiboak sortzen dira, faila eraldatzaileekin.
Ertz dibergenteak eta ebakidurakoak
Ertz dibergenteak
- Ertz hauetan gainazal ozeanikoa eratzen da banantze-mugimenduen ondorioz.
- Haustura-eremuak dira, eta mantuko materialak gainazalera ateratzen dira.
- Dortsal ozeanikoak edo urpeko mendikateak sortzen dira.
- Gainazal ozeaniko berria sortzen da.
- Konbekzio-korronteen indarrez hausturaren bi aldeak aldendu egiten dira.
- Hausturaren erdiko sakonuneari rift deitzen zaio.
Ebakidurako ertzak
- Ebakidurako ertzei ertz kontserbatzaile edo ertz pasibo ere esaten zaie, ez delako gainazalik sortzen ez suntsitzen.
- Bi plaka horizontal kontrako noranzkoan higitzen direnean eratzen dira. Eremua urratzen dute eta faila eraldatzaileak sortzen dituzte.
- Faila eraldatzaileak dira lurrikara ugarienak sortzen dituztenak, gehienak ozeano-hondoetan egoten dira.
- Kontinenteetan San Andres faila dugu, Kalifornian.
Plaka barneko fenomenoak: gune beroak
- Magma-lumak gune bero bat sortzen du, eta urpeko sumendi bat eratzen da. Magma pilatu eta sumendia ur-azalera ateratzen da, jatorri bolkanikoko uharteak sortuz.
- Gune beroa beti leku berean dago. Haren gainean dagoen plaka mugitzean ihesbide berriak zulatzen ditu, sumendiak sortzen dira, plakarekin batera mugitzen dira eta urrundu ahala ez-aktibo bihurtzen dira.
Riften formazioa
Gune beroek riftak eratu ditzakete, eta horren bidez kontinente bat hauts daiteke. Gandor termiko batetik datorren beroak litosfera kontinentala hausten hasten da eta riftak eratzen dira. Bi zatien artean litosfera ozeaniko berria sortzen hasten da, itsasoko urek harana betetzen dute eta dortsal bat eratzen da.