Euskal Herriko Geografia Fisikoa: Erliebea, Klima eta Ibaiak

Erliebea

Erliebeak:

Kosta Erliebea:

Atlantikoa: Bizkaiko golkoa kosta zuzena da, gorabeherak, itsaslabarrak eta itsasadarrak dituena. Galiziako itsasafarra Espainiako gorabeheratsuena da, rias baixa-altas banatuta. Andaluziako kosta erliebe zuzena eta baxua da, gorabeherak padurak dituena.

Mediterraneoa: Gibraltarretik Ekialdera, Andaluzia tarte labartsua eta tarte baxua du; Valentzia hondo zabalekoa da; Katalunia hegoaldean ordoki txiki eta lauak ditu, eta iparraldean labarrak eta kalak.

Uharte Erliebeak

Uharte Baleariarrak:

• Menorca: Katalunia mendien luzapena, materiala paleozoikoa, iparraldean tramuntana mendia, hegoaldean lautada karexarriduna, materiala mesozoikoa.
• Eivissa eta Mallorca: Subbetiko mendien luzapena. Mallorca iparraldean tramuntana mendia, erdialdean sakonunea eta hegoaldean lebante mendilerroa.

Uharte Kanariarrak: Jatorri bolkanikoa; erliebe mota nagusiak kono bolkanikoak eta galdarak dira.

Klima

Klima Faktoreak

Latitudea (urtaroak; Kanarietan subtropikala), kokapena (bi ur masa handiren eta bi kontinenteren artean), itsasoaren eragina (urria), erliebea, hezetasuna, lainoa eta haizea, presio atmosferikoa eta prezipitazioak:

• Orografikoak: erliebearen eraginez.
• Konbektiboak: lurzoruaren berotzearen ondorioz.
• Frontalak: bi aire masa talka egitean.

Lurrunketa eta ebapotranspirazioa (bi prozesu) eta idortasuna (behar adina ur ez egotea).

Termodinamika

Jet korrontea: lurrazaleko eguraldiaren erantzulea da, neguan eragin handia duena.

Lurrazaleko zirkulazioa: ekintza zentroak, aire masak eta frontak.

Klima Motak

Ozeanikoa: penintsulako iparraldean (Galizia, Asturias, Kantabria, Bizkaiko golkoa). Prezipitazio ugariak, erregularrak eta leunak.

• Kostakoa: prezipitazio handiak, tenperatura-aldaketa txikia.
• Barnealdekoa: udan lehorrago, tenperatura-aldaketa moderatua.

Mediterraneoa, hiru motatan:

• Kontinentalizatua: goi-lautadan eta Ebro haranean. Prezipitazio urriak (800-300 mm), tenperatura-aldaketa handia.
• Itsasokoa: Mediterraneo kostaldea eta Atlantikoaren hegoaldea. Prezipitazio urriagoak eta moderatuak; hego Atlantikoan borrasken ugaritasuna; tenperatura-aldaketa txikia.

Mendikoa: 1.000 metrotik gora. Altueran gora, prezipitazioak igo eta tenperatura jaitsi; prezipitazioak oso ugariak, tenperatura batez besteko txikia.

Kanariarra: azpitropikala. Prezipitazio urriak (300-150 mm mendian; 150 mm edo gutxiago hegoaldean), tenperatura beroak eta tenperatura-aldaketa txikia.

Ibaiak

Ibaien Erregimena Eragiten Duten Faktoreak

• Klima: prezipitazioak garrantzitsuak dira, eta tenperaturak lurruntzea eragiten du.
• Erliebea: orientazioa, abiadura eta altuera.
• Litologia: lurpeko isurketetan eragina.
• Landaredia: ugaria izanik, arriskuak murrizten ditu.
• Gizakia: urtegiak eta ubideak erregulatzeko.

Isurialdeak

Bizkaiko golkoa: klima ozeanikoa, ibilbide laburra, erregularrak eta emaritsuak, higadura-indar handia. Adibideak: Bidasoa eta Urumea.

Atlantikoa: ibilbide luzea, higadura-indar txikia, emari handia, irregularrak. Gorabeherak udaberrian eta udazkenean, emari absolutu handia baina emari erlatibo txikia. Adibideak: Jarama eta Henares.

Mediterraneoa: laburrak, emari txikia, oso irregularrak. Gorabeherak udaberrian eta udazkenean, udan lurrunketa handia. Adibideak: Llobregat, Têt eta Turia.

Nafarroa

Nafarroa: txikia, 10.000 km²-koa, hiru eskualdetan banatua: mendialdea (iparmendebaldea, Pirinio haranak eta Pirinio aurreko eskualdea), erdialdea (mendebaldea eta ekialdea) eta ibarra (Tuterakoa eta Lizarrakoa).

Litologia

• Eremu silizeoa: Bortziriak eta granitoa.
• Karexarria: Pirinioaurrean, Euskal mendietan, kanpoaldeko mendilerroetan, Aro Tertziarioan, modelatu karstikoa, sakonunean (Iruñerria).
• Buztintsua: Ebroren inguruan, material sedimentarioa.
• Muinoak eta mesetxo txikiak.

Bilakaera Geografikoa

Bilakaera: Aro arkaikoan, Iparraldea itsaspean zegoen. Orogenesi hertziniarrean agertu zen, eta horri esker Nafarroa silizeoa sortu zen. Erdialdean eta hegoaldean karexarria dago, Aro Tertziarioan, Pirinioak sortu zirenean modelatu karstikoa sortu zelako. Eremu buztintsua Aro Kuaternarioan sortu zen. Mesetxo txikiak, muinoak eta sakonunea ere badira.