Iberiar Penintsulako Erliebea: Mesetak eta Mendikateak Euskaraz
Iberiar Penintsulako erliebea: mesetak eta mendikateak
Erliebea-unitate bakoitzak homogeneotasun handia du egituretan, materialetan eta adin geologikoan.
Meseta
- Lur garaien ingurua da, eta bere inguruan antolatzen da erliebea.
- Orogenesi alpetarrean atlantikorantz okertu zen; beraz, altuera gutxiago dauka mendebaldean.
a) Zokaloa
Aro arkaikoan sortu zen. Leku batzuetan zokalo higatua ikusi ahal da, esaterako mesetaren mendebaldean.
b) Barnealdeko mendilerroak
Erdialdekoak
- Tolestura alpinoaren ondorioz, bloke handiak mugitu eta osatu ziren gailur altuekin.
- Material zaharrak (granitoa) dira.
- Gailur ez tontordunak, higatuak, gainazal horizontala dutenak.
- Glaziarren eragina 1800-2500 m artean: zirku glaziarrak.
- Mendilerro nagusiak: Guadarrama, Somosierra eta Gredos.
- Duero eta Tajo ibaien arroak bereizten dira.
Toledoko mendiak
- Aurrekoak baino txikiagoak dira.
- Paisaia higatua, penil-lautadak sortuz.
- Material gogorrak eta gailur batzuk ere badituzte.
- Glaziarren eraginik ez (altuera txikia delako).
- Tajo eta Guadiana ibaien arroak bereizten ditu.
Calatravako eskualdea
- Failak, hausturak eta kono bolkanikoak ditu.
- Mantxako lautada eta Extremadurako mesetaren artean dago.
Extremadurako meseta
- 300-500 m artean; penil-lautada higatua da, beraz itxura horizontala du.
- Hondakin erliebe batzuk daude, inselbergs deitzen direnak.
c) Barnealdeko sakonguneak
Duero ibaiko arroa eta Gaztela-Leongo sakonguneak
- 3. aroan sortu ziren.
- Material sedimentarioaren arabera, maila ezberdinak daude, basamortuak eta aldapak sortuz.
d) Mesetaren hegal menditsuak
Galiziako mendigunea
- Material zaharrez osatuta, gogorrak eta iraunkorrak; denborarekin hautsi dira.
- Denbora luzea jasan dute, higaduraren eraginez.
- Faila artean urperatzen da.
- Gailur garaietan zirkuak eta U formako bailara txikiak daude.
Kantauri mendiak
- Multzo ikaragarria, mendikate bakarra sortuz.
- Kantauri itsasoarekiko paraleloki kokatuta.
- Mendi asko 2500 m-tik gorako gailurrekin.
- 3 sektore daude: asturiarra, kantabriarra eta euskalduna.
- Mesetarantz doan aldea leunagoa da.
- Flysch formazioa aipatu behar da: material bigun eta gogorrak tolestuta, horregatik estratu horizontalak bertikal ikusten dira.
Iberiako mendiak
- Burgosetik Valentziara doan hainbat tolestura-ardatz ditu.
- Mendikate nagusiak: Urbion, Demanda eta Moncayo; mendi-kate ertainak dira.
- Aro tertziarioan sortu ziren; beraz, material paleozoikoak dira nagusi.
- 2 atal: mendi tolestuak 2000 m baino gehiago, glaziarren eragina eta hegoaldea, karean nagusi den karstikoa sortuz.
Sierra Morena
- Mesetaren hegoaldeko ertza da.
- Failak eta hausturak ditu; ez da mendilerro, eskaloi tektonikoa baizik.
- Material iluna: arbela eta granitoa.
- Klima lehorra eta ibaien higadurak paisaia suntsitu eta lehor eta ikusgarria sortu dute.
Kanpoaldeko mendikatea
a) Sakongune alpinoak
Ebroko sakongunea
- Ebro ibaia zeharkatzen du, 380 km-ko luzerarekin.
- Pirinioen, Iberiako mendien eta Kataluniako kostaldeko mendikatearen artean dago.
- Itsas fosa zen; tolesturen ondorioz itxi zen.
- Material nagusia: itsas sedimentua eta margak.
- Higadura gogorrak jasan ditu.
- Tolestura alpinoa baino gazteagoa da; 3. eta 4. aroko sedimentu osotuak ditu.
Guadalquivirreko sakongunea
- Guadalquivir ibaia zeharkatzen du, Sierra Morena eta Betiko sistemaren artean.
- 330 km-ko luzera.
- Tolesturen ondorioz sortu ziren mendi betikoak hondoratu ziren.
- 3. eta 4. aroko sedimentuekin beteta dago.
- Iparraldeko ertza lerro zuzena da; hegoaldeko ertza, berriz, desordenatua.
- Itsas sedimentu ugari; dunak eta muinoak daude.
b) Mesetaren kanpoaldeko mendikateak
Pirinioak
- Iberiar plaka eta Euroasiarra talka egitean sortu ziren.
- EHko eta penintsulako mendikate nagusienetakoa da.
- Garaiera handiko tontorrak.
- Bi unitatez osatua:
- Pirineo ardatza: nagusia; zeharka bailara asko ditu; granito eta arbelaz osatua. Hemen daude euskal Pirinioak, Zuberoa inguruko garaiak barne.