Euskal Herriko Erliebea: Mendiak, Geologia eta Paisaiak

Lápiz corrector - Blanco · Agitar antes de usar

Euskal Herriko erliebea unitate orogenesikoa da. Pentsatu behar da Aro Tertziarioan sortu zela, plaka iberiarra eta europarra talka egitean. Materialak altxatu eta tolestu egin ziren, eta horrela sortu ziren Pirinioak, mendizerrak, Aralar, Aizkorri, Anboto eta Gorbeia.

Hiru erregio nagusi bereiz daitezke: Arlas eta Orhy.

1. Pirinioak

Euskal Herriko eremu kontinentala eta Nafarroako ipar-ekialdetik hedatzen dira, hiru erregio mailaka hasi eta Larrun raino.

A) Pirinioen ardatza

• Ez oso garaiak, malda handikoak.
• Ibaien jarduera biziak haitz-arteak sortu ditu.
• Material paleozoikoak: Larrun eta Urtzumendi.

B) Pirinioen hego isurialdea

• Barrualdeko mendiak sektore garaiena eta hedadura handiena dute (Aunamendi, Orhi).
• Kareharria nagusi da.
• Nafarroako multzoko mendiak txikiagoak dira (Leire), eta zeharkatzeko errazagoak.

C) Pirinioen ipar isurialdea

• Altuera gero eta txikiagoa da.
• Altuera txikiko muinoek osatzen dute erliebea, kostaraino, haran zabalekin.

2. Euskal mendiak

Pirinioen mendebalderantz luzapena dira, kareharrizko multzoa osatzen dutenak. Ez dira Pirinioak bezain garaiak. Bi sektore bereizten dira:

a) Euskal Herriko mendiak, banalerro iparrekoak

• Kostatik paralelo, korridoreak dauzkate, komunikazioak errazteko.
• Glaziarren eragin txikia izan dute.
• Moldatze karstikoa, solluberak eta arnoak.

b) Hegoaldeko mendiak, banalerro hegoaldekoak

• Mediterraneoko isurialdean kokatzen dira, Ebro ibaiaren arroari dagozkio.
• Arabako lautada aipatu behar da: garaia, zabala eta irekia.
• Mendebaldeko mendiak eta erdialdeko mendiak (Urbasa, Entzia, Trebiñuko arroa).
• Hegoaldeko mendiak (Toloñotik kanpoko mendiak).

3. Ebroko soilunea

Euskal Herria, Ebroko soilunearen alderik mendebaldekoenean. Ebro ibaiak zeharkatzen du alde batetik bestera.

Ebroko soilunea Euskal Herrian (bardeak): litologia honetan, estratu ezberdinek higadurari aurre egiten diote. Material igeltsuak eta margak daude. Lehen lautada zenetik, ibaien higadurak erliebe tabular hau sortu du.

Material geologikoak

• Harri metamorfikoak: kristalizazio prozesu baten ondorioz sortutako materialak dira. Sakoneko beroek eta presioek materialen tolestura aldatu dute.
• Harri sedimentarioak: material-geruzen metaketaren edo sedimentazioaren ondorioz sortutakoak.
• Harri erupzioak (magmatikoak): lur azpiko magmaren mugimenduarekin lotutako prozesuen ondorio dira.

Unitate litologikoak

Material geologikoen bilakaeraren ondorioz, lau paisaia sortu dira: silizeoa, karbonatatua, buztintsua eta bolkanikoa.

Silizeoa

Zokaloaren azaleratzeak dira, mendebaldean hedatuak. Mendi garaietan harriak apurtu egiten dira, ura sartzen da, izozten dira, eta presioek arrakalak sortzen dituzte. Horrek tontor zorrotzak eta malkartsuak sortzen ditu, eta berrokal izeneko bizkarralde kizkurtzuak eratzen dira.

Karbonatatua (kararritsua)

Harri gogorra eta iragazkorra da. Euriak disolbatzen du, eta gainazal zikua eta zulo betea sortzen dira.

Buztintsua

Paisaia ia osorik horizontala da, ez delako tolesturarik izan. Higadura azkarra da, materialak oso bigunak direlako.

Bolkanikoa

Lur bolkanikoak Kanariar uharteetan daude. Aztarnak Almerian eta Mesetaren hegoaldean ere badaude. Lurrazalaren azpian magma astiro hoztu zen, eta horrela eratu zen.