Espainiako eta Euskal Herriko Ibai Isurialdeak: Ezaugarriak

Espainiako Ibai Isurialdeak

Zer dira Ibai Isurialdeak?

Isurialde hidrografikoa urak itsaso edo ozeano berera isurtzen dituzten ibai-arroen multzoa da.

Espainiako Isurialde Nagusiak

Penintsulako ibaiak hiru isurialde hidrografiko nagusitan banatzen dira:

• Kantauri isurialdea
• Isurialde atlantikoa
• Mediterraneo isurialdea

Kantauri Isurialdea

Kokapena: Kantauriar erlaitza eta Galiziako iparraldea hartzen ditu.

Ezaugarriak:

• Ibai laburrak dira, kostaldetik hurbil dauden mendietan jaiotzen direlako.
• Ibaiadar ugari eta txikiak dituzte.
• Jaiolekutik itsasoraino (oinarrizko maila) malda handia dute.
• Higadura txikiagoa dute, maldak landarez estaliak daudelako eta kareharria nagusi delako (iragazkorra).
• Ur-emari handikoak dira (gehienbat neguan, gutxiago udan) eta erregimen nahiko erregularrekoak, euri asko egiten baitu urte osoan zehar.
• Higatze-indar handikoak dira eta energia hidroelektrikoa sortzeko urtegiak eraikitzeko aprobetxatzen dira.

Ibai nagusiak: Nalón, Navia, Narcea, Eo, Sella, Bidasoa.

Isurialde Atlantikoa

Kokapena: Meseta eta Guadalquivirreko sakonunea hartzen ditu nagusiki.

Ezaugarriak:

• Mediterraneo itsasotik gertu jaio eta Ozeano Atlantikoan isurtzen diren ibai luzeak dira (Espainiako luzeenak), ibaiadar ugarirekin.
• Sakonera txikiko lautadak zeharkatzen dituzte, baina altuera-aldaketa handiak daudenean ("arribes" edo amildegiak) sortzen dituzte.
• Euri urriak eta irregularrak direnez, erregimen irregularrekoak dira, nahiz eta harri silizeo eta buztinezko material iragazgaitzak zeharkatu eta landaredi urriko eremuak izan.
• Udan agorraldi nabarmenak izaten dituzte (euririk gutxieneko aldia), eta neguan bigarren mailako minimoa dute, Mesetan egoera antiziklonikoak nagusitzen direnean.
• Udazkenean eta udaberrian ur-goraldiak izaten dituzte, euriteekin batera.
• Harri silizeoetan urtegiak eraikitzeko egokiak dira (energia ekoizteko eta ureztatzeko).

Ibai nagusiak: Miño, Duero, Tajo, Guadiana, Guadalquivir.

Mediterraneo Isurialdea

Kokapena: Mediterraneoko kostaldea eta Ebroko sakonunea hartzen ditu.

Ezaugarriak:

• Ibai laburrak dira (Ebro izan ezik, Espainiako emaritsuena), jaiotza-mendiak itsasotik hurbil baitaude.
• Higadurak trokak eta arroila sakonak sortzen ditu; basorik gabeko maldak gogor higatzen dira eta sedimentu asko garraiatzen dituzte itsasoraino.
• Erregimen oso irregularrekoak dira, Mediterraneoko klimaren ezaugarri.
• Udan lehorraldi gogorrak izaten dituzte, ibai asko lehortzeraino iritsiz.
• Udazkenean uholde bortitz eta kaltegarriak gerta daitezke euri-zaparrada handien ondorioz (tanta hotza edo DANA fenomenoarekin lotuta).
• Materialei dagokienez, buztin iragazgaitzak eta landaredi urriak higadura indartzen dute eta uholdeak larriagotzen dituzte.
• Uharrak (ur-laster bortitz eta laburrak) ugariak dira; urtearen zati handi batean ibilguak edo ramblak lehor egon daitezke.
• Ondorioz, urtegi asko eraiki dira ura erregulatzeko eta nekazaritza, industria eta biztanleria hornitzeko. Horretarako, Plan Hidrologiko Nazionalak eta arroetako plan espezifikoak garatzen dira.

Ibai nagusiak: Ebro, Llobregat, Ter, Turia, Júcar, Segura.

Balear Uharteak eta Kanariak

Uharte hauetan ez dago ibai esanguratsurik:

• Balear Uharteak: Lurpetik azaleratutako iturriek hornitutako emari txikiko errekak edo ur-lasterrak (torrents) daude, askotan lehor egoten direnak.
• Kanariak: Antzina iturri eta erreka txiki gehiago bazeuden ere, akuiferoen gehiegizko ustiapenak gehienak desagerrarazi ditu. Uharrak (barrancos) oso ugariak dira, eta euri-jasa handiak daudenean bakarrik daramate ura.

Ingurumena: Gaur egun, uraren erabilera arduratsuaren eta kudeaketa jasangarriaren beharraz kontzientziatu behar gara, klima-aldaketaren erronkei aurre egiteko.

Euskal Herriko Ibai Isurialdeak

Euskal Herriko ibaiek bi isurialde nagusitara isurtzen dituzte urak: Kantauri isurialdea (Bizkaiko Golkora zuzenean) eta Mediterraneo isurialdea (Ebro ibaiaren bidez).

Kantauri Isurialdea (Atlantikoa)

Kokapena: Uren banalerrotik (Gorbeia, Aizkorri, Pirinioetako mendebaldeko mendiak...) iparraldera dauden lurrak hartzen ditu: Bizkaia, Gipuzkoa, Arabako eta Nafarroako iparraldea, eta Ipar Euskal Herria.

Ezaugarriak:

• Uren banalerrotik itsasorainoko distantzia txikia denez, ibaiak laburrak dira.
• Malda handikoak dira, desnibel handia gainditzen baitute tarte laburrean.
• Higadurak V itxurako haran estu eta sakonak sortzen ditu.
• Ibaien norabidea, oro har, egitura geologikoekiko (tolestura-ardatzekiko) zeharkakoa da, sare hidrografiko dentritiko edo ortogonala osatuz. Hala ere, ibaiadar nagusi batzuek (adibidez, Butroe, Ibaizabal) haranak luzetara zeharkatzen dituzte, egituren norabide berean.
• Ibai-arroak ugariak eta txikiak dira.
• Ibaien emaria ugaria eta nahiko erregularra da, isurialde honetako klima ozeanikoari esker (prezipitazio ugari eta ondo banatuak).
• Euri-erregimen ozeanikoa dute: ur-emari handiena udazkenean eta neguan izaten da, eta txikiena udan (agorraldi arina).
• Isurialde honetako harri ugariena kareharria da, iragazkorra. Gainera, landaredi ugariz estalita dagoenez, uraren zati bat infiltratzen da lurpean.
• Gizakiak urez hornitzeko urtegi edo ur-biltegi txikiak eraiki ditu (adibidez, Añarbe, Artikutza).

Ibai nagusiak: Nerbioi-Ibaizabal, Deba, Urola, Oria, Urumea, Bidasoa, Errobi, Aturri (bokalea Euskal Herrian du).

Mediterraneo Isurialdea

Kokapena: Uren banalerrotik hegoaldera dauden lurrak hartzen ditu, hau da, Nafarroako eta Arabako zatirik handiena. Ur guztiak Ebro ibaiak biltzen ditu, Mediterraneo itsasora eramanez.

Ezaugarriak:

• Ibaien luzera ertainekoa edo luzekoa da (Ebro eta Zadorra dira luzeenak Euskal Herriko zati honetan).
• Goi-ibarretan izan ezik, zeharkatzen dituzten maldak Kantauri isurialdekoak baino askoz txikiagoak dira, lautada zabalak zeharkatzen baitituzte (Arabako Lautada, Erribera).
• Ibai-sareak egitura sinpleagoa eta zabalagoa du: ibaiek, oro har, hegoalderako edo hego-ekialderako norabidea dute, Ebrorantz.
• Higadurak haran zabalak eta nahiko lauak sortu ditu, eta meandroak oso ohikoak dira ibilguaren behealdean.
• Ondorioz, isurialde honetako arro hidrografikoak Kantauri isurialdekoak baino askoz zabalagoak dira.
• Klima mediterraneo kontinentala da nagusi. Prezipitazioak urriagoak eta irregularragoak dira, eta udako tenperatura altuek lurrunketa handia eragiten dute; horregatik, ibaien emaria irregularra da.
• Euri-erregimen mediterraneoa dute: ur-gorakada nabarmenak udaberriko eta udazkeneko euriteekin batera gertatzen dira (baita elurraren urtzearekin ere udaberrian), eta udan agorraldi sakonak izaten dituzte.
• Material geologikoei dagokienez, iparraldean (mendialdean) kareharri iragazkorra da nagusi, baina hegoalderantz (Ebroko sakonunean) buztin eta material iragazgaitzak dira ugarienak.
• Ebroko sakonuneko landaredi urriak eta material buztintsu iragazgaitzek uholdeak errazten dituzte eurite handiak direnean.
• Prezipitazio urriak direla eta, nekazaritza (bereziki ureztatzea) eta hornikuntza bermatzeko, gizakiak urtegi handiak (adibidez, Itoizkoa, Esakoa, Uribarri Ganboakoa) eta ureztatze-ubide garrantzitsuak (adibidez, Nafarroako Ubidea, Lodosa Ubidea, Aragoiko Ubide Inperiala) eraiki ditu.

Ibai nagusiak: Ebro (zatirik handiena Euskal Herritik kanpo), Zadorra, Ega, Arga, Aragoi.

Gogoeta: Bi isurialdeetan, uraren kudeaketa integratua eta erabilera arduratsua funtsezkoak dira baliabide hau modu jasangarrian aprobetxatzeko eta etorkizuneko erronkei (eskasia, kutsadura, uholdeak) aurre egiteko.