Biologia ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta problemak

Animalien Nutrizio Aparatuen Eboluzio-Joerak

Lehenengo animaliek zelula barneko digestioa zuten (adibidez, belakiek). Geroago, zelula barneko eta kanpoko digestioa agertu zen (zelenteratuak). Azkenik, zelulaz kanpoko digestioa garatu zen: hasieran, urdail-barrunbe bat irekidura bakar batekin; gero, hodi itxura hartu zuen, eta zati bakoitza prozesu ezberdinetan espezializatu zen. Gaur egun, gehienek elikagaia irentsi, digeritu, xurgatu eta hondakinak kanporatzen dituzte.

Digestio Aparatua

Digestio-aparatuaren eboluzioan, hasierako zelula barneko digestiotik (belakiak) zelula barneko eta kanpoko digestio mistora (zelenteratuak) igaro zen. Azkenik, zelulaz kanpoko digestioa garatu zen, hasieran irekidura bakar bateko urdail-barrunbe batekin, eta...

Digestio Aparatua

Digestio-aparatua elikagaiak deskonposatzeaz eta mantenugaiak xurgatzeaz arduratzen den organo-multzoa da. Prozesua hainbat fasetan banatzen da:

1. Ahoa

   Hemen hasten da digestioa:

   • Digestio mekanikoa: Murtxikatzearen bidez elikagaiak txikitzen dira.
   • Digestio kimikoa: Listu-guruinek jariatutako listuak (amilasa entzima duenak) gluzido konplexuak (almidoia) disakarido bihurtzen hasten ditu. Mihiak elikagai-boloa eratzen laguntzen du.

2. Irenstea

   Elikagai-boloa faringetik hestegorrira igarotzen da. Epiglotisak trakea ixten du elikagaiak arnasbideetara ez joateko.

3. Hestegorria (Esofagoa)

   Elikagai-boloa urdaileraino garraiatzen du uhin moduko mugimendu peristaltikoen bidez.

4. Urdaila

   Elikagaiak gordetzen eta nahasten ditu:

   • Digestio mekanikoa: Urdailaren

Klasifikazioa

Bizidunek amankomunean dituzten ezaugarrien arabera sailkatzea da:

• Irizpide logikoen arabera ordenatu
• Ezagutza antolatu eta sistematizatzeko modua
• Klasifikazio biologikoa bizidunen biodibertsitateari zentzua ematen laguntzen du.

Hierarkia Taxonomikoa

• Erreinua
• Phylum/Filoa
• Klasea
• Ordena
• Familia
• Generoa
• Espeziea (Adibidez: Animalia, Chordata, Mammalia, Primate, Hominidae, Homo, sapiens)

Sistematika: Organismoen arteko erlazioak, forma eta dibertsitatearen ikerketa zientifikoa.

Taxonomia: Sailkapenaren ikerketa teorikoa, oinarriak, prozedurak eta erregelak kontuan hartuz.

Sailkapena: Organismoen antolaketa, euren artean erlazioa dagoela oinarritzat hartzen duen hitz sistema.

Filogenia: Organismoen arteko ahaidetasun erlazioen irudikapen grafikoa,...

In Vitro Ernalketa (IVF)

Bikote antzuek ume biologikoak izateko gehien erabiltzen den metodoetako bat da. In Vitro Ernalketa (IVF) bide naturaletik ernaldu ezin diren kasu askoren konponbidea izan daiteke, bai gizonaren bai emakumearen ugalkortasun-arazoen ondorioz.

Prozesua

• Obulazioaren prestaketa: Obulutegiaren estimulazio kontrolatua hormonen bidez egiten da, aldi berean hainbat obulu heldu lortzeko helburuarekin.
• Obuluen erauzketa (folikulu-puntzioa): Estimulazioaren ondoren sortutako obulu helduak obulutegietatik erauzten dira. Prozedura hau ekografia bidez gidatutako orratz fin batekin egiten da, baginatik zehar. Normalean, sedazio arinpean egiten da.
• Ernalketa laborategian: Erauzitako obuluak laborategian ernaltzen dira. Bi teknika nagusi

Nerbio-Koordinaziorako Sistema

• Nerbio-bulkada: Nerbioek erantzunak ematen eta efektoreetara bidaiatzen dituzten mezu elektrokimikoak dira.
• Nerbio-bulkadaren intentsitatea: Nerbio-bulkada gertatzeko, errezeptoreetara heltzen den gutxieneko intentsitatea da.
• Ekintza-potentziala

Neuronaren Zeharkako Transmisioa

Nerbio-bulkada hurrengo neuronetara nola transmititzen den azaltzen da atal honetan:

1. A) Mintza polarizatuta dago, eta hori Na⁺ eta K⁺ ponparen bidez mantentzen da (geldialdiko potentziala). Estimulu baten ondorioz, sodio-ioiak zelulan sartu eta mintza despolarizatzen da.
2. B) Despolarizazioak ioien birbanaketa eragiten du, eta despolarizazioa mintzetik lekualdatzean, nerbio-bulkada bihurtzen da.
3. C) Nerbio-bulkada zuntz osoa zeharkatzen duenean, errepolarizazioa

Unibertsoaren eta Lurraren Historia

Unibertsoa duela 13.700 milioi urte sortu zen. Eguzki sistema eta Lurra duela 4.600 milioi urte eratu ziren. Lurraren azala duela 3.800 milioi urte kontsolidatu zen, itsasoak eta ozeanoak sortuz. Bizitza Lurrean duela 3.500 milioi urte inguru agertu zen.

Biziaren Jatorriari Buruzko Hipotesiak

Teoria Exogenoak (Bizia Lurratik Kanpo Sortu)

1. Panspermia (XIX. mendea)

Bizitza Lurratik kanpo sortu eta meteorito eta kometetan iritsi zen Lurrera. Arroka horietan mikroorganismo eta bakterioak zeuden.

2. Exogenesia

Espaziotik iritsitako meteorito eta kometetan bizidunen osagai diren materia organikoak (biomolekulak) daude. Molekula horietatik, hasierako zelulak Lurrean sortu ziren. Teoria honek ez du biziaren jatorria guztiz...

Oxigenoaren zikloa

Eboluzioaren mekanismoak

Txikia denez, sortutako mutazioak azkar zabalduko dira (deriba genetikoa), mutazio kaltegarriak ez badira.

Darwinismo klasikoak uste zuen aldaketa txikiak (mikromutazioak) gertatzen zirela, baina fosilak aztertuta ikusi da makromutazioei esker sortzen direla espezie berriak; hau da, aldi berean ezaugarri asko aldatuta.

15. Hautespen naturala eta artifizialaren aldeak

Hautespen naturala

Espezie baten ingurunera ongien moldatuta dauden banakoek irauten dute bizirik.

Hautespen artifiziala

Gizakiak etxeko animalien eta landareen ezaugarri jakin batzuk aukeratu ditu, berari komeni zaizkion ezaugarriak, eta gustuko ezaugarriak dituzten aleei baino ez die utzi ugaltzen. Hautespen mota horri hautespen artifiziala deritzo.

16. Erradiazio

Big Bang Teoria eta Unibertsoaren Jatorria

Big Bang teoriaren arabera, unibertsoa duela 13.800 milioi urte inguru hasi zen, oso puntu trinko eta bero batetik abiatutako hedapen handi baten bidez. Teoria honen oinarriak Albert Einsteinen erlatibitatearen teorian daude, nahiz eta XX. mendean zehar beste zientzialari askok garatu eta osatu duten.

Espazioaren Esploraziorako Tresnak

Hona hemen espazioa ikertzeko eta esploratzeko erabilitako tresna eta misio garrantzitsu batzuk:

• Galileo Galileiren teleskopioa: Astronomiarako erabilitako lehen teleskopio errefraktoreetako bat, XVII. mendearen hasieran behaketa astronomikoak irauli zituena.
• Sputnik 1: Lurraren orbitan jarritako lehen satelite artifiziala (1957), espazio-aroari hasiera emanez.
• NuSTAR (Nuclear