Biologia ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta problemak

LABURPENA

Odol-zirkulazioaren Sistema

Odol-zirkulazioaren sistemak mantenugaiak eta oxigenoa (O₂) zelula guztietara eramaten ditu, eta karbono dioxidoa (CO₂) eta hondakin-substantziak hartzen ditu bertatik. Sistema hau honako hauek osatzen dute: odol-hodiak, odola eta bihotza.

Odol-hodiak

Hiru motatako odol-hodiak daude:

• Arteriak: Bihotzetik beste organoetara eramaten dute odola. Horma lodi eta elastikoak dituzte.
• Zainak: Beste organoetatik bihotzera eramaten dute odola. Horma meheagoak dituzte eta balbulak izan ditzakete odola atzera ez joateko.
• Kapilarrak: Oso hodi meheak dira, arterien eta zainen artean sare fin bat eratzen dutenak ehunetan. Bertan gertatzen da odolaren eta zelulen arteko substantzia-trukea.

Odola

Odolak bi osagai nagusi ditu:

• Plasma:

Lipidoak

Talde oso heterogeneoa, ura bezalako disolbatzaile polarretan ez dira disolbatzen (bentzenoa, eterra, etabar), CHONP elementu kimikoz osatuak.

Funtzioak

• Erregai edo erreserba energia.
• Isolatzaileak eta babesleak.
• Mintz biologikoetan funtsezkoak.
• Pigmentu funtzioa.

Gantz Azidoak

Hidrokarburo luze bat eta karboxilo talde bat izaten dute; karbono kopuru bikoitia 12-24 tartean, normalean 16 edo 18.

• Aseak: Urtze tenperatura altuagoa, solidoak.
• Asegabeak: Urtze tenperatura baxuagoa, likido egoeran.

C-H loturen eraginez hidrofobikoak dira karboxilo taldea duen muturra izan ezik; molekula heteropolarrak dira.

• Monoinsaturatuak: Lotura bikoitz 1.
• Polisaturatuak: Zenbait lotura bikoitz.

Gantz Azidoak Dituzten Lipidoak

Azilglizeridoak

Gantz-azidoak eta glizerina...

Giza Genoma: Informazio Genetikoaren Azterketa

Giza genoma organismo baten informazio genetiko osoa da. 2003an, giza genomaren sekuentzia argitaratu zen. ADNan hauek bereiz ditzakegu:

ADNaren Osagaiak

Alde batetik, geneak osatzen dituzten nukleotidoen multzoak (Exona: gene baten barruko ADN zatia da, eta proteinak kodetzen ditu. Introna: gene baten barruko ADN zatia da, eta ez da proteinak sintetizatzeko erabiltzen). Beste batetik, ADN zaborra (ADN zaborra ez dago geneen barruan, izan ere, genoma gehiena ADN zaborra da).

Genomika eta Proteomika: Azterketa Biologiko Berriak

• Genomika: genomak aztertzen dituen biologia atala da. Zientzia berria, zenbait patologia ikertu. Konplexutasun handiko patologiak aztertzen ditu (minbizia, alkoholismoa...). Mendelek

Gaia: Landareen Erreinua: Nutrizioa, Harremana eta Ugalketa

Briofitoen Dibisioa

Dibisio honetan, goroldioez gain, gibel-belarrak ere sartzen dira. Ingurune hezeetan bizi dira (ingurune oso lehorretan hiltzen dira). Ez dute organo garaturik, eta tamaina txikiko landareak dira; ia ez dira altxatzen bizi diren substratutik. Goroldioek eratzen dituzten kuxinak banako ugariz osatuta daude, eta elkarri eusten diote. Beren sustraiak, zurtoina eta hostoak organo faltsuak dira.

• Sasi-sustraiak: Ez dira lurzorutik ura eta gatz mineralak hartzeko zelula espezializatuak; egitura guztiak egiten du lan hori, eta lurzoruari heltzeko balio dute.
• Sasi-hostoak: Zelula guztiek kloroplastoak dituzte, hau da, fotosintesia egiten dute, baina ez dago mantenugaiak garraiatzen

Gaixotasunen tratamendua

SENDAGAIAK: gaixotasun bat sendatzeko, arintzeko, prebenitzeko edo diagnostikatzeko erabiltzen diren produktuak dira.

FARMAKOAK: sendagaiei beren propietateak ematen dizkieten substantziak dira.

KONTRAKO ONDORIOAK: sendagaiek kontrako ondorio batzuk dituzte, kontrako ondorioak sendagaien ondorio kaltegarriak dira. Dosi egokiak hartu behar dira. Gehiegi hartuta, ez du onura handitzen, baina bai kontrako ondorioak agertzeko aukera. Zenbat eta farmako gehiago hartuta, elkarren eragina baliogabetu daiteke.

Nola jardun

Farmakoak organismoko barruko molekulekin (errezeptoreekin) elkartzen dira. Errezeptore batzuk gorputz osoan daude; beste batzuk, zelula multzo jakin batean.

Farmakoak hartzeko bideak

• Ahotitik (pilulak)
• Mihipetik

Sexu Bidezko Ugalketa

Ezaugarri nagusiak:

• Bi organismo hartzen dute parte.
• Gametoak zelula haploideak dira eta meiosiz eratzen dira, diploideetatik.
• Gameto emea: obulua; handiena da eta geldirik dago.
• Gameto arra: espermatozoidea; txikiena da eta higikorra.

Banako Motak

Gametoak gonadetan sortzen dira (obulutegiak eta barrabilak):

• Sexubakarrak edo dioikoak: bi banako mota daude, gonada arrak eta gonada emeak dituztenak.
• Hermafroditak edo monoikoak: banako bakoitzak gonada arra eta gonada emea ditu.

Ernalketan, gameto arra eta gameto emea elkartzean, zelula arrautza edo zigoto diploidea sortzen da.

Genetika

Herentziaren mekanismoak eta haiek arautzen dituzten legeak aztertzen dituen zientzia da genetika.

• Gene batek kromosoma batean duen kokapen finkoari

Digestioa Ahoan: Lehen Urratsa

Ahoan digestio mekanikoa gertatzen da batez ere, listuko digestio-urinek digestio kimiko xume bat eragiten duten arren. Digestio-urinek janaria lubrifikatzen dute hobeto irensteko; almidoia digeritzen ere hasten da. Almidoia janarian ugarien den landare-polisakaridoa da. Digestio hau ez da osoa (denbora laburra baita ahoan).

Digestio mekanikoak hemen garrantzi handiagoa du: janaria murtxikatuz txikitzen da, mingainak ere parte hartzen du, batez ere hortz-haginek (oso espezializatuak baitira). Mota desberdinak daude:

• Ebakortzak
• Letaginak
• Aurreko haginak
• Atzeko haginak

Hortzen itxura eta kantitatea animaliaren elikaduraren araberakoak dira. Listuz busti eta murtxikatutako janaria elikadura-boloa bihurtzen da. Honi faringe...

Entzimen aktibitatea ez da berez berdina izan behar une guztietan, zelularen beharrei une bakoitzean egokituak baizik. Entzimen erregulazioa funtsezkoa da prozesu metabolikoak kontrolatzeko. Bestalde, hainbat entzimen inhibizioak zelularentzat kalteak (pozoiak, adibidez) edo ondorio positiboak (botikak, adibidez) ekar ditzake.

Entzimen Inhibizioa eta Erregulazioa

1. Entzimen Inhibizioa

Inhibitzaileek entzimaren substratua lortzeko gaitasuna eta/edo bere katalisia oztopatzen dute. Entzimarekin duten harremanaren arabera bi multzotan sailka daitezke:

• Inhibitzaile itzulkorrak: Entzimarekin oreka prozesu baten arabera lotu eta askatzen direnak (konpetitiboak, ez-konpetitiboak edo akonpetitiboak).
• Inhibitzaile itzulezinak: Entzimarekin konplexu egonkor

Bizkarrezur-muina: Egitura eta Funtzioa

Egitura mehea da eta hatz txikiaren lodiera du. Burezurraren oinarritik bizkarraren bukaeraraino zeharkatzen du gorputza. Zehar-ebakian, bi eremu bereizten dira: barnealdea, tximeleta-forma duena, substantzia grisez osatua; eta kanpoaldea, substantzia zuriz eratua.

Nerbio Sistema Periferikoa

Nerbio-sistema periferikoa osatzen duten nerbioak entzefalotik eta bizkarrezur-muinetik abiatu, eta gorputz osoan zehar adarkatu eta banatzen dira.

Nerbio Periferiko Motak

Funtzioaren arabera, bi nerbio periferiko mota nagusi bereizten dira:

• Sentimen-nerbioak: Hartzaileetatik (adibidez, zentzumen-organoetatik edo barne-organoetatik) datorren informazioa Nerbio Sistema Zentralera (NSZ) garraiatzen dute.
• Nerbio motorrak: NSZtik