Zientziaren Oinarriak: Unibertsotik Osasunera

Big Bang Teoria eta Unibertsoaren Jatorria

Big Bang teoriaren arabera, unibertsoa duela 13.800 milioi urte inguru hasi zen, oso puntu trinko eta bero batetik abiatutako hedapen handi baten bidez. Teoria honen oinarriak Albert Einsteinen erlatibitatearen teorian daude, nahiz eta XX. mendean zehar beste zientzialari askok garatu eta osatu duten.

Espazioaren Esploraziorako Tresnak

Hona hemen espazioa ikertzeko eta esploratzeko erabilitako tresna eta misio garrantzitsu batzuk:

• Galileo Galileiren teleskopioa: Astronomiarako erabilitako lehen teleskopio errefraktoreetako bat, XVII. mendearen hasieran behaketa astronomikoak irauli zituena.
• Sputnik 1: Lurraren orbitan jarritako lehen satelite artifiziala (1957), espazio-aroari hasiera emanez.
• NuSTAR (Nuclear Spectroscopic Telescope Array): Energia altuko X izpien bidez unibertsoari argazkiak ateratzen dizkion NASAren teleskopio espaziala.
• Aterki estelarra (Starshade): Etorkizuneko teleskopio espazialekin batera exoplanetak zuzenean behatzeko eta haien atmosferak aztertzeko proposatutako teknologia.
• ExoMars: Marten bizia bilatzeko Europako Espazio Agentziaren (ESA) eta Roscosmos-en misio bateratua, orbitadore bat eta lurreratzeko modulu bat (bertan behera geratua) barne hartzen zituena.
• Hubble teleskopio espaziala: Orbitan dagoen teleskopioa, argi ikusgaian, ultramorean eta infragorrian behaketak egiten dituena. Astronomian aurkikuntza garrantzitsuenetako asko ahalbidetu ditu.
• Resurs-DK1: Lurraren behaketarako bereizmen handiko irudiak ateratzen zituen satelite komertzial errusiarra.

Mikroorganismo Patogenoak

Patogenoak gaixotasunak eragiten dituzten agente biologikoak dira. Hona hemen mota nagusiak:

• Birusak: Partikula azelularrak dira, bizi-funtzioak betetzeko ostalari baten zelulen beharra dutenak. Zelulak inbaditu eta beren makineria erabiltzen dute beren burua kopiatzeko, askotan zelula ostalaria suntsituz prozesuan.
• Bakterioak: Organismo prokarioto zelulabakarrak dira. Gehienak kaltegabeak edo onuragarriak diren arren, batzuk patogenoak dira eta gaixotasunak eragin ditzakete infekzio zuzenaren bidez edo toxinak sortuz.
• Protozooak: Organismo eukarioto zelulabakarrak dira, askotan ingurune hezeetan edo ostalarien barruan bizi direnak. Espezie batzuek gaixotasun larriak eragin ditzakete gizakiengan (adibidez, malaria).
• Onddoak: Organismo eukariotoak dira (legamiak, lizunak, perretxikoak...). Gehienak onuragarriak edo kaltegabeak diren arren, batzuk infekzioak (mikosiak) sor ditzakete, batez ere larruazalean edo pertsona immunodeprimituetan.
• Zizare bizkarroiak (Helmintos): Animalia ornogabe bizkarroiak dira (zestodoak, trematodoak, nematodoak), ostalariaren kontura bizi direnak eta hainbat gaixotasun eragin ditzaketenak.

Gaixotasun Infekziosoak eta Tratamenduak

Gaixotasun infekziosoak mikroorganismo patogenoek (birusak, bakterioak, onddoak, protozooak) edo helmintoek eragindakoak dira.

Tratamendu nagusiak:

• Antibiotikoak: Bakterio-infekzioen aurka erabiltzen dira, bakterioak suntsituz edo haien hazkuntza galaraziz.
• Antibiralak: Birusen erreplikazioa oztopatzen duten botikak dira.
• Fungizidak: Onddoek eragindako infekzioen (mikosiak) aurkako botikak.
• Antiparasitarioak: Protozooek (antiprotozoarioak) edo zizareek (antihelmintikoak) eragindako gaixotasunen aurkako botikak.
• Serumak (Gazurak): Pertsona edo animalien odolean dauden antigorputz espezifikoak dituzten prestakinak dira, gaixotasun baten aurkako babes azkarra (immunitate pasiboa) emateko erabiltzen direnak.

Osasun Diagnostikorako Teknikak

Organo-transplanteak

Organo edo ehun bat pertsona batetik bestera (edo gorputzeko leku batetik bestera) aldatzea da. Errefusa immunologikoa saihesteko, pazienteek immunoezabatzaileak hartu behar dituzte sarritan.

Irudi Bidezko Diagnostikoa

Medikuntzan erabiltzen diren teknika moderno askok gorputzaren barnealdea ikusteko aukera ematen dute:

• Erradiografia: X izpiak erabiltzen ditu gorputzaren barneko egituren (batez ere hezurren) irudiak lortzeko.
• TAK (Tomografia Axiala Konputerizatua): X izpiak eta prozesamendu informatikoa erabiltzen ditu gorputzaren zeharkako irudi zehatzak (ebakiak) sortzeko.
• Ekografia (Ultrasonografia): Ultrasoinu-uhinak erabiltzen ditu gorputzaren barneko ehun bigunen eta organoen denbora errealeko irudiak sortzeko.
• Erresonantzia Magnetikoa (EM): Eremu magnetiko indartsuak eta irrati-uhinak erabiltzen ditu ehun bigunen bereizmen handiko irudi oso zehatzak sortzeko.
• Endoskopia: Gorputzaren barnealdea (adibidez, digestio-aparatua, arnasbideak) zuzenean ikusteko teknika da, kamera txiki bat duen hodi malgu edo zurrun (endoskopioa) baten bidez. Proba osagarriak egiteko edo biopsiak hartzeko ere balio du.